155. rocznica urodzin prof. Eugeniusza Mikołaja Romera
Najpierw człowiek, później profesor. (Motto życiowe E. Romera)
Eugeniusz Mikołaj Romer należy do grona najwybitniejszych polskich geografów, kartografów i geopolityków. Żył w latach 1871-1954. W 1889 r. ukończył gimnazjum klasyczne w Nowym Sączu. Studia uniwersyteckie w zakresie historii, geologii, geografii, meteorologii ukończył na Uniwersytecie Jagiellońskim. Studiował również w Halle, we Lwowie, Wiedniu (glacjologię i geologię), a następnie meteorologię w Berlinie. Po powrocie do Lwowa podjął pracę jako nauczyciel gimnazjalny. W 1897 r. został zatrudniony w nowo powstałej Akademii Handlowej. Habilitował się we Lwowie w 1899 r. W 1908 r. wziął udział w Międzynarodowym Kongresie Geograficznym w Genewie. W roku 1910 r. otrzymał tytuł profesora zwyczajnego i objął kierownictwo Zakładu Geografii Uniwersytetu Lwowskiego, który przekształcił w Instytut Geograficzny. Równocześnie podjął studia na uczelni w Lozannie w zakresie tektoniki i morfologii. Odbył podróże badawcze, m.in. do doliny Rodanu, Japonii i Indii. Po powrocie do Lwowa w 1911 r. objął katedrę geografii na Uniwersytecie Lwowskim. W latach 1911–1913 odbył wiele wycieczek w Tatry, gdzie prowadził prace w zakresie hydrografii i klimatologii. W 1913 r. Eugeniusz Romer został zaproszony do udziału w Międzynarodowym Kongresie Geologicznym w Toronto. Przed wybuchem I wojny światowej zaangażował się w działalność niepodległościową, prowadził odczyty i prelekcje. Wkrótce po wybuchu wojny Profesor opuścił zagrożony rosyjską ofensywą Lwów i przeniósł się do Wiednia.
Z inicjatywy dra Franciszka Stefczyka przystąpił do opracowania wielkiego atlasu ziem polskich pod względem fizjograficznym, narodowościowym, gospodarczym i kulturalnym. Zgromadził zespół lingwistów, przyrodników i historyków. Geograficzno-statystyczny atlas Polski, który jest najważniejszym dziełem w dorobku naukowym prof. E. Romera, wydano w Wiedniu w 1916 r. w języku polskim, niemieckim i francuskim. W Niemczech i Austrii został uznany za przejaw zdrady stanu, zażądano jego konfiskaty i aresztowania autora. Nie doszło do tego dzięki obronie komendanta Wojskowego Instytutu Geograficznego w Wiedniu, który orzekł, że atlas jest dziełem naukowym. Wydano jednak zakaz jego wywozu za granicę. Mimo zakazu udało się przemycić 2 egzemplarze, z których jeden dotarł do Stanów Zjednoczonych, gdzie został wydany w języku angielskim i został przywieziony przez delegację amerykańską na rokowania pokojowe w Paryżu. Atlas liczy 32 strony i zawiera 70 map. Opracowanie publikacji w dobie I wojny światowej, kiedy ważyły się losy odrodzenia i granic Polski było niezwykle ważne. Był podstawowym źródłem wiedzy o Polsce dla zagranicznych dyplomatów podczas paryskiej konferencji pokojowej. W trakcie jej trwania Eugeniusz Romer wraz z prof. Janem Czekanowskim pracował jako ekspert do spraw geograficznych przy delegacji polskiej i kierował Biurem Geograficznym. Między innymi wraz z Teofilem Szumańskim przygotowywał szkice kartograficzne, zestawienia statystyczne, analizy etnograficzne, projekty przebiegu granic, a także organizował liczne konferencje.
W 1921 r. Profesor założył instytut kartograficzny Atlas, który w 1924 r. przekształcił się w Zjednoczone Zakłady Kartograficzne i Wydawnicze Książnica–Atlas. Do wybuchu II wojny światowej prowadził wykłady na Uniwersytecie Jana Kazimierza. Po zajęciu Lwowa przez Niemców w czerwcu 1941 r. ukrył się w klasztorze Ojców Zmartwychwstańców. Następnie organizacja podziemna przeniosła go do Warszawy. Profesor Romer był świadkiem Powstania Warszawskiego. Po jego zakończeniu został wraz z ludnością cywilną internowany w obozie w Pruszkowie. Po wojnie osiadł w Krakowie, gdzie objął katedrę geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz kierownictwo krakowskiego Instytutu Geograficznego. Jako pierwszy wydzielił regiony klimatyczne w Polsce. Zyskał sobie wielkie uznanie w świecie naukowym. Od 1919 r. był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, a po II wojnie światowej, od roku 1952 - Polskiej Akademii Nauk. W latach 1925–1926 sprawował funkcję Przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Geologicznego, Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Mikołaja Kopernika oraz pełnił funkcję wiceprezydenta Międzynarodowej Unii Geograficznej. Redagował czasopisma: Prace Geograficzne (1918-1939), Polski Przegląd Kartograficzny (1923-1934) oraz Czasopismo Geograficzne (1926-1939). Brał czynny udział w pracach międzynarodowych kongresów geograficznych w Paryżu (1931) oraz w Warszawie (1934). Był znakomitym mówcą i wykładowcą (nie używał notatek), wyjątkowym naukowcem, który opanował wszystkie dziedziny geografii. Oprócz atlasów i map był też autorem licznych prac z kartografii, klimatologii, geomorfologii i dydaktyki geografii. Zasłynął także jako encyklopedysta oraz edytor polskiej Encyklopedii zbiór wiadomości z wszystkich gałęzi wiedzy, wydanej w latach 1898-1907. Dla uczczenia pamięci prof. Romera badacze Alaski nazwali w 1924 r. jego imieniem jeden z lodowców. Dorobek Eugeniusza Romera obejmuje 307 artykułów i notatek naukowych, 60 atlasów geograficznych i 140 map autorskich. W 2018 r. na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata zostały wpisane Atlas, mapa i rękopisy Eugeniusza Romera, związane z jego działalnością w procesie kształtowania granic Polski (1916–1920), w tym Pamiętnik paryski (1919) i diariusz preliminarzy pokojowych w Rydze (1920). Materiały zostały określone jako jedne z podstawowych źródeł wiedzy na temat przebiegu walki dyplomatycznej o granice Polski w latach 1919–1920, (…) unikatowe relacje naocznego świadka, pokazujące szczegółowy przebieg negocjacji pokojowych i procesów rozwiązywania sporów o granice państwa polskiego. Według komentarza do Listy, mapa sporządzona przez prof. Romera będąca wynikiem rozmów pokojowych z przedstawicielami Rosji Radzieckiej w Rydze jest jedynym zachowanym w zbiorach polskich dokumentem przedstawiającym dokładny, naniesiony czerwonym atramentem przebieg granicy polsko-rosyjskiej z 1920 r. Publikacje autorstwa Eugeniusza Romera dostępne są w Centralnej Bibliotece Statystycznej.
