Seria wydawnicza „Historia Polski w liczbach”
W końcu lat 60. XX w. Główny Urząd Statystyczny podjął zamiar opracowania dziejów Polski w ujęciu statystycznym. Efektem tych prac było przygotowanie w wersji roboczej 21 zeszytów pt. „Historyczny Rocznik Statystyczny”. Opracowania tematyczne zawierały dane dla lat 1918-1968 i dotyczyły: geografii i meteorologii, ludności, zatrudnienia i płac, dochodu narodowego, inwestycji i środków trwałych, przemysłu, budownictwa, rolnictwa, leśnictwa, transportu i finansów, handlu wewnętrznego i cen, handlu zagranicznego, gospodarki mieszkaniowej i komunalnej, szkolnictwa, nauki, kultury i sztuki, ochrony zdrowia i opieki społecznej, turystyki, wczasów i sportu, finansów, wymiaru sprawiedliwości, budżetów rodzinnych oraz przeglądu międzynarodowego. Wydane zostały w niewielkiej liczbie egzemplarzy dla wąskiego grona odbiorców, w celu zebrania opinii dotyczących przedstawionej problematyki badań historycznych w liczbach. Kolejne prace zmierzające do wydania ostatecznej wersji „Historycznego Rocznika Statystycznego” ze względu na problemy finansowe nie zostały zrealizowane. Opracowany materiał statystyczny został wykorzystany w znacznej części w publikacjach „Polska 1918—1978” i „Polska 1918—1988”. W II połowie 1989 r. wznowiono prace nad publikacją dokumentującą w pełnym zakresie rozwój społeczno-gospodarczy ziem polskich. W dniu 31 lipca 1989 r. powołany został Zespół Redakcyjny publikacji „Historia Polski w liczbach”, który rozszerzył zakres chronologiczny zbieranych danych, od okresu przedrozbiorowego do 1990 r. Przyjęto zasadę wydawania odrębnych zeszytów tematycznych, które będą prezentować wybrane problemy rozwoju społeczno-gospodarczego ziem polskich na tle statystyki międzynarodowej. Przy doborze materiału statystycznego do poszczególnych części wykorzystano tylko źródła i opracowania, oficjalnie publikowane. W każdym zeszycie wyodrębniono trzy okresy chronologiczne: do 1795 r., od 1795 do 1918 r. i od 1918 do 1990 r., poprzedzone rozdziałem wstępnym omawiającym stan badań w danej dziedzinie z podaniem wykorzystanych źródeł, które mogą być pomocne dla osób zajmujących się szerzej problematyką badań historyczno-statystycznych. W latach 1990-1999 Główny Urząd Statystyczny wydał 9 zeszytów tematycznych. Były to: Zeszyt 1 -„Ludność. Terytorium”, Zeszyt 2 -„ Rolnictwo. Leśnictwo”, Zeszyt 3 -„Górnictwo i Przemysł. Budownictwo. Dochód Narodowy”, Zeszyt 4 - „Oświata. Nauka. Kultura”, Zeszyt 5 -„ Transport. Łączność”, Zeszyt 6 - „Handel”, Zeszyt 7 - „Finanse”, Zeszyt 8 - „Materialne warunki życia ludności”, Zeszyt 9 – „Państwo. Wojsko”. Ponadto w 1994 r. wydano publikację pt. „Economic History of Poland in Numbers”, która zawierała wybór najważniejszych danych statystyczno-historycznych sporządzonych w języku angielskim.
W 2001 r. zapadła decyzja o opracowaniu zbiorczej publikacji „Historia Polski w liczbach” w dwóch tomach: Tom I –„Państwo. Społeczeństwo” (wydany w 2003 r.) i Tom II – „Gospodarka” (wydany w 2006). W obu tomach wykorzystano informacje zawarte w poprzednich zeszytach „Historii Polski w liczbach”, uzupełniając je jednocześnie nowym materiałem, który nie był w nich uwzględniony. Zawartość publikacji jak uprzednio podzielono na trzy okresy chronologiczne (do 1795 r., 1795―1918, 1918―2000), dołączając do każdego z tych okresów komentarz historyczny oraz wyjaśnienia ułatwiające odbiór prezentowanych informacji. Zamieszczono też wykaz wykorzystanej literatury.
W 2012 r. opublikowano „Zarys historii Polski w liczbach”, który stanowi syntezę tomu pierwszego i drugiego uzupełnionego o nowe dane. Poza tablicami niezmienionymi, połączonymi oraz prezentującymi temat w innym ujęciu, umieszczono nowe tablice, poświęcone m.in. stratom ludzkim i materialnym Polski w II wojnie światowej. Jednocześnie tablice dotyczące najnowszego okresu uzupełniono aktualnymi danymi, w miarę możliwości do roku 2010. Do tablic dołączono 51 map i wykresów oraz zamieszczono obszerny wykaz literatury wykorzystanej podczas opracowywania publikacji.
W 2014 r., w 10. rocznicę wstąpienia Polski do Unii Europejskiej, ukazała się publikacja „Polska w Europie”. Jest to trzeci tom wydany w ramach serii „Historia Polski w liczbach”. Zawiera statystyczny obraz społeczno-gospodarczej historii Polski na tle krajów europejskich, od najdawniejszych czasów możliwych do ujęcia liczbowego, do współczesności. Wiele tablic opatrzono komentarzami, opisującymi szerzej prezentowany temat. Do tablic dołączono także mapy i wykresy. Zamieszczono też obszerny wykaz źródłowej literatury krajowej i zagranicznej.
Praca „Statystyka Polski. Dawniej i dzisiaj” (wyd. 2017 r.) jest czwartym tomem wchodzącą w skład cyklu „Historia Polski w liczbach”. Przedstawia historię statystyki Polski począwszy od jej kształtowania się w średniowieczu, poprzez czas zaborów, okres międzywojenny i wojenny, aż po dzień dzisiejszy. Na opracowanie składają się omówienia: polskiej myśli i praktyki statystycznej do końca XVIII w., początków polskiej statystyki i jej twórców, statystyki w Księstwie Warszawskim, Królestwie Polskim, pod zaborami, w okresie II wojny światowej, działalności Głównego Urzędu Statystycznego w latach 1945-2017, powstania i organizacji urzędów statystycznych, współpracy międzynarodowej, instytucji oraz sylwetek osób związanych z GUS.
Tom piąty „Historia Polski w liczbach” zatytułowany „Polska 1918-2018” jest na razie ostatnią publikacją z tego cyklu. Publikacja nawiązuje w istotnej części do wymienionych wyżej tytułów, zawierając materiał statystyczny przedstawiający zjawiska i procesy zachodzące w sferze społeczno-gospodarczej na obszarze państwa polskiego w okresie 1918-2018. Zaprezentowane tablice dotyczą trzech obszarów tematycznych - państwa, społeczeństwa i gospodarki. Przyjęto zasadę, że prezentowane dane statystyczne odnosić się będą do aktualnego w danym czasie terytorium: II Rzeczypospolitej (w latach 1918-1939 oraz podczas wojny i okupacji 1939-1945), Polski Ludowej (1945-1989) oraz Rzeczypospolitej Polskiej (1990-2018). Większość zestawień kończy się na 2016 r., niektóre dotyczą roku 2017. Intencją było pokazanie zmian zachodzących w Polsce na tle kilku państw Europy Zachodniej oraz Europy Środkowo-Wschodniej, których byt państwowy sięgał roku 1918 i cechował się ciągłością istnienia. Dane dla tych państw podawano w każdorazowych granicach, jeśli było inaczej, zaznaczano to w przypisach pod tablicami. Tom otwierają tablice o państwie dotyczące: środowiska naturalnego, terytorium, organizacji władz centralnych i terenowych, wojska oraz wymiaru sprawiedliwości. Statystyka demograficzna i społeczna opiera się przede wszystkim na badaniach reprezentacyjnych oraz spisach powszechnych. Tablice w części gospodarczej zostały uporządkowane i pogrupowane w układzie działowym: ceny, rolnictwo, leśnictwo i łowiectwo, przemysł, transport, poczta i telekomunikacja, handel wewnętrzny, handel zagraniczny, finanse (pieniądz i banki, giełda papierów wartościowych, ubezpieczenia oraz finanse publiczne) i rachunki narodowe. Konieczne było krytyczne i selektywne podejście do szeroko rozumianego zasobu danych oraz określenie kryteriów doboru i selekcji. Kierowano się przede wszystkim dążeniem do uzyskania ujęć w długich ciągach chronologicznych, a głównymi kryteriami doboru informacji była ich wartość merytoryczna i poprawność statystyczna. Opis źródeł informacji zamieszczono pod tablicami.
Seria wydawnicza „Historia Polski w liczbach” to ogromne przedsięwzięcie, które ilustruje rozwój społeczno-gospodarczy na ziemiach polskich w kontekście danych statystycznych. Obejmuje kluczowe zagadnienia naukowe: statystyczny obraz ziem polskich od czasów najdawniejszych, przez okres zaborów, II Rzeczpospolitą, aż po czasy współczesne, analizę spisów ludności na ziemiach polskich do 1918 r., porównanie społeczno-gospodarczej historii Polski z innymi krajami europejskimi oraz ewolucję procesu gromadzenia danych. Duży wkład w powstanie, zebranie materiałów, opracowanie, redakcję wnieśli nieżyjący profesorowie: Andrzej Jezierski, Andrzej Wyczański i Juliusz Łukasiewicz.
W pracach Zespołu Redakcyjnego uczestniczą naukowcy i badacze, profesorowie uczelni wyższych, pracownicy Głównego Urzędu Statystycznego, a także Centralnej Biblioteki Statystycznej.
Syntetyczne ujęcie, czytelny chronologiczno-problemowy układ oraz przejrzysta, wręcz wzorcowa konstrukcja tabel świadczy o rzetelnym opracowaniu i ogromnej pracy włożonej w przygotowanie poszczególnych opracowań w ramach serii „Historia Polski w liczbach”. Dlatego też krąg odbiorców wydawnictwa stale się rozszerza.
Publikacje wydane w ramach „Historii Polskiej w liczbach” dostępne są w zbiorach Centralnej Biblioteki Statystycznej oraz online https://statlibr.stat.gov.pl/F?func=find-acc&acc_sequence=000051025
