Rok 2026 rokiem Józefa Czapskiego - w 130. rocznicę urodzin
Józef Czapski malarz, rysownik, pisarz, eseista, krytyk, współzałożyciel paryskiej "Kultury" żył w latach 1896-1993. W 1915 r. rozpoczął studia prawnicze w Petersburgu. We wrześniu 1917 r. na krótko wstąpił w szeregi 1 Pułku Ułanów Krechowieckich, formowanym w Mińsku. W październiku 1918 r. zapisał się do warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Wkrótce przerwał studia, aby na polecenie władz wojskowych udać się do Rosji, gdzie miał odszukać oficerów swojego pułku, którzy zaginęli bez wieści. Walczył w wojnie polsko-bolszewickiej i otrzymał Order Virtuti Militari. W latach 1921–1924 kontynuował naukę w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Od 1924 do 1931 r. przebywał w Paryżu. Pobyt we Francji poświęcił na gruntowne studia muzealne dawnego malarstwa, ale także twórczości impresjonistów i postimpresjonistów, w szczególności Paula Cézanne'a - Czapski poświęcił mu esej pt." O Cézannie i świadomości malarskiej", 1937. W 1931 r. wrócił do Polski i zamieszkał w Warszawie, współpracował m.in. z „Głosem Plastyków” i „Wiadomościami Literackimi”. Na samym początku II wojny światowej został zmobilizowany, wkrótce potem znalazł się w niewoli sowieckiej. Po uwolnieniu wstąpił do armii generała Władysława Andersa i ponownie otrzymał misję wojskową: polecono mu zbadanie losów polskich oficerów, którzy, jak się miało okazać, zostali uwięzieni przez NKWD i zamordowani. Wstrząsającą relację ze swoich poszukiwań zdał najpierw we „Wspomnieniach starobielskich" (1945), a następnie w książce „Na nieludzkiej ziemi" (1949). Z armią Andersa przemierzył szlak bojowy, aż dotarł do Bagdadu. Tam publikował felietony w nowopowstałej polskiej prasie („Orzeł Biały", „Kurier Polski"). W 1945 r. przybył do Rzymu, a w roku 1946 osiadł we Francji, gdzie związał się ze środowiskiem Instytutu Literackiego. Wraz z Jerzym Giedroyciem i Gustawem Herlingiem-Grudzińskim współuczestniczył w jego zakładaniu. W ciągu następnych dziesięcioleci bywał komentatorem politycznym na łamach miesięcznika „Kultura". Przede wszystkim zaś publikował tam eseje o sztuce i fragmenty dzienników, które prowadził od czasów wojny. Czapski współpracował również z innymi pismami, m.in. londyńskimi „Wiadomościami" oraz francuskimi „Prévues". Aktywność publicystyczna wzmocniła jego wysoką pozycję autorytetu moralnego, za który uznany został zarówno przez czytelników na emigracji, jak w kraju. Równolegle zajmował się malarstwem i rysunkiem. Swoje obrazy pokazywał na wystawach we Francji, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Brazylii, Belgii. W Polsce jego twórczość była praktycznie niedostępna. Po wydarzeniach w październiku 1956 r. odbyły się wystawy jego twórczości w Muzeum Narodowym w Poznaniu i Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, ale zorganizowanie kolejnej było możliwe dopiero w 1986 r. w Muzeum Archidiecezjalnym w Warszawie. Dzieła Czapskiego znajdują się m.in. w kolekcjach francuskich, irackich, angielskich, amerykańskich, szwajcarskich, belgijskich, kanadyjskich.
Twórczość pisarska:
Książki
Józef Pankiewicz. Życie i dzieło. Wypowiedzi o sztuce (1936)
O Cézanne’ie i świadomości malarskiej (1937)
Proust contre la déchéance. Conférences au camp de Griazowietz (powst. na przełomie 1940/1941)
Wspomnienia starobielskie (1943)
Lettre ouverte à Jacques Maritain et François Mauriac („Orzeł Biały” nr 34/1944)
Na nieludzkiej ziemi (1942)
Oko (1960)
Dwugłos wspomnień (wespół z Marią Czapską; 1965)
Tumult i widma (1981)
Patrząc. Z autoportretem i 19 rysunkami autora (1983)
Dzienniki, Wspomnienia, Relacje (1986)
Swoboda tajemna (1989)
Czytając (1989)
Wyrwane strony (rozszerzona wersja książki Dzienniki, Wspomnienia, Relacje; 1993)
Józef Czapski – Podziemna korona. Fragmenty dzienników, rysunki, kalendarium życia (fragmenty książki Dzienniki, Wspomnienia, Relacje; 1993)
Świat w moich oczach (2001)
Rozproszone: teksty z lat 1925–1988 (2005)
Dziennik wojenny (2022)
Edycje listów
Józef Czapski / Jean Colin, Myślę, że wiem najważniejsze: wybór listów.
Jerzy Stempowski, Listy do Marii i Józefa Czapskich, w: J. Stempowski, Listy.
Józef Czapski / Aleksander Wat, Korespondencja. Oprac. Alina Kowalczykowa
Konstanty A. Jeleński, Listy z Korsyki. Do Józefa Czapskiego. Oprac. Wojciech Karpiński
Józef Czapski, Listy do Jarosława Iwaszkiewicza
Józef Czapski / Leszek Kołakowski, Listowna rozmowa (1972–1986). Oprac. Mikołaj Nowak-Rogoziński
Józef Czapski / Ludwik Hering, Listy. T. I–II. Oprac. Ludmiła Murawska-Péju, Dorota Szczerba, Julia Juryś, Piotr Kłoczowski
Józef i Maria Czapscy / Katarzyna i Zbigniew Herbertowie, Korespondencja. Oprac. Jan Strzałka
Józef Czapski / Witold Gombrowicz, Korespondencja. Oprac. Mikołaj Nowak-Rogoziński
Józef Czapski, Listy o malarstwie. Red. Mateusz M. Bieczyński i Janusz Marciniak.