Patron Mazowsza 2026 – Pola Gojawiczyńska
To, co było liryzmem wspomnień, pogłębiło się o dojrzałą i uzasadnioną artystycznie świadomość, że sprawą ciemną, ale sprawą wzniosłą jest życie ludzkie zawsze, nie tylko zanurzone w odmęt wspomnień, lecz życie każde. Feminocentryzm doszedł do skraju, gdzie ujrzeliśmy w nim oczyszczającą i zawsze ważną, niezależnie od jej źródeł, wizję losu człowieka. (Kazimierz Wyka, Stara szuflada i inne szkice. Kraków, 2000)
Pola Gojawiczyńska (1896-1963) to polska pisarka niepodległościowa okresu międzywojennego. Uczyła się w szkole powszechnej, jednak w 1905 r. po strajku szkolnym została wydalona ze szkoły. Później pobierała naukę na kompletach, na pensji, wreszcie rozpoczęła kursy dla wychowawczyń w ochronce. Rozpoczęła pracę jako wychowawczyni w przedszkolach miejskich, podwarszawskich ochronkach, bibliotekach i teatrzykach amatorskich. Pierwsze wiersze i pamiętnik napisała w 1915 r. Wysłała je do Gabrieli Zapolskiej, a one zyskały jej aprobatę. W czasie I wojny światowej Pola Gojawiczyńska brała udział w pracy niepodległościowej i należała do Polskiej Organizacji Wojskowej. Jej pierwszym utworem była nowela Dwa fragmenty, za którą w 1915 r. otrzymała wyróżnienie czasopisma „Echo Pragi”. W latach 1920-1926 mieszkała w Bielsku Podlaskim i pracowała w miejscowym starostwie. Wkrótce sytuacja finansowa zmusiła ją do emigracji na Śląsk. Szok związany z nowym miejscem, widokiem biedy w okresie ogólnego kryzysu i bezrobocia wywołał w niej potrzebę pisania o tym, co widzi, czego doświadczają ludzie wokół niej. "Przez Śląsk weszła do literatury" – pisał krytyk literacki Zdzisław Hierowski. Jej twórczość była coraz bardziej świadoma, pisała przede wszystkim o sprawach dotyczących społeczeństwa, nie zaś, jak dotychczas, o przeżyciach jednostki. W latach 1925–1929 współpracowała z „Kurierem Warszawskim”, a później także z „Gazetą Polską”, „Bluszczem” i „Kurierem Porannym”. W 1932 r. wróciła do Warszawy gdzie zaczęła publikować następne utwory - debiutancki tom nowel z „Powszedni dzień „ oraz powieść „Ziemia Elżbiety”, w której autorka kontynuowała obyczajowo-społeczne obserwacje Górnego Śląska. W 1935 r. wydała swoją najsłynniejszą powieść – „Dziewczęta z Nowolipek”. Tematem powieści były losy grupy przyjaciółek dorastających przy ulicy Nowolipki w Warszawie. Autorka kreśliła surowy obraz życia w biednej dzielnicy i rozterek młodych dziewcząt – z jednej strony miłosnych, z drugiej dotyczących spraw społecznych. Powieść wyrosła ze wspomnień młodości i osobistych przeżyć pisarki wychowanej w Warszawie przy tejże ulicy. Gojawiczyńska otrzymała za powieść nagrodę literacką Warszawy. W 1936 r. pisarka została członkiem władz oddziału Związku Zawodowego Literatów Polskich. Druga część losów dojrzałych już bohaterek zatytułowana „Rajska jabłoń” została opublikowana w formie książkowej w 1937 r. Nowy tom szybko zyskał pozytywne komentarze krytyków i oceniany był nawet przychylniej od pierwszej części. W tym samym roku w warszawskim Teatrze Kameralnym wystawiona została sztuka teatralna Gojawiczyńskiej pt. z „Współczesne” w reżyserii Karola Adwentowicza. W 1938 r. wydana została dwutomowa powieść „Słupy ogniste”, przyjęta z ogromnym entuzjazmem zarówno przez czytelników, jak i krytyków – tak dużym, że już w kilka miesięcy później ukazało się drugie wydanie (którego rozprowadzenie uniemożliwiła wojna). Autorce zależało na tym, by stworzyć dzieło odmienne – uznawana za pisarkę środowiskową, w której centrum twórczości są kobiety, przedmieścia i zaułki, postanowiła tym razem napisać powieść o losach mężczyzny, a tematem uczynić cel i sens ludzkiej egzystencji. 7 stycznia 1943 r. została aresztowana i trafiła na Pawiak. Dzięki pomocy polskich lekarek, uniknęła wywiezienia do obozu koncentracyjnego. Zwolniona z więzienia, schorowana i wyniszczona fizycznie ukrywała się m.in. u Jarosława Iwaszkiewicza w Stawisku. Tam powstał pierwszy szkic jej powieści-reportażu o więźniarkach Pawiaka, zatytułowanej „Krata”. Powieść ta zasługuje na uwagę choćby ze względu na fakt, że była pierwszą książką beletrystyczną wydaną po wojnie, zapowiadającą nowy nurt w literaturze, rozliczający się z czasem okupacji. W 1945 r. zamieszkała w Łodzi, skąd w 1949 r. wróciła do rodzinnej Warszawy. W swojej twórczości pisarka ukazywała się jako znawczyni kobiecej psychiki. Tworzyła literaturę mocno osadzoną we własnych doświadczeniach, z dużą wnikliwością portretując otaczający ją świat. W 1956 r. ukazały się wybór opowiadań „Miłość Gertrudy” oraz tom „Opowiadania”, zawierający także nowele powojenne. Pisarka zmarła 29 marca 1963 r. Polę Gojawiczyńską ogłoszono patronką Mazowsza 2026 r. z okazji 130. rocznicy urodzin pisarki.
Na zdjęciu:
Prezydent Warszawy Stefan Starzyński (z lewej) z laureatami nagród Warszawy. Widoczni: Pola Gojawiczyńska (nagroda literacka), Alfons Karny (nagroda artystyczna) (1. z prawej) i prof. Jan Łukasiewicz (nagroda naukowa), 1935 r.
Źródło zdjęcia: Narodowe Archiwum Cyfrowe
https://audiovis.nac.gov.pl/obraz/156937/
Dostęp [2026-03-23]
