Narodowe Święto Niepodległości
11 listopada w dniu Narodowego Święta Niepodległości z dumą wspominamy odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r., po 123 latach niewoli. Wydarzenie to było zwieńczeniem długotrwałych dążeń Polaków: walk powstańczych, pracy organicznej, poświęceń i marzeń wielu pokoleń. Polska wracała na mapę Europy i odzyskiwała dostęp do morza. Data odrodzenia Rzeczypospolitej Polskiej ma charakter symboliczny, bowiem nie sposób jest wskazać jedno wydarzenie przesądzające o wskrzeszeniu polskiej państwowości, a odtwarzanie państwa to proces trwający dłużej niż jeden dzień czy miesiąc.
W 1917 r. niemieckie i austro-węgierskie władze okupacyjne powołały 12 września w Warszawie Radę Regencyjną Królestwa Polskiego, był to początek budowania władzy administracyjnej w kraju u progu niepodległości. W jej składzie znaleźli się: abp Aleksander Kakowski, Zdzisław Lubomirski oraz Józef Ostrowski. 26 listopada powołano Jana Kucharzewskiego na stanowisko premiera. Przedstawiciele polskiego rządu nie zostali dopuszczeni do udziału w prowadzonych na przełomie 1917 i 1918 r. w Brześciu rokowaniach pokojowych państw centralnych z Rosją Sowiecką i Zachodnioukraińską Republiką Ludową (niekorzystny traktat dla Polski podpisano 9 lutego 1918 r.) Na znak protestu rząd Jana Kucharzewskiego 11 lutego podał się do dymisji. Reskryptem z 12 lipca 1918 r. Rada Regencyjna formalnie ustanowiła Królewsko-Polski Gabinet Cywilny, który określał strukturę oraz kompetencje tego organu. Dzień później powstał Główny Urząd Statystyczny, któremu powierzono naczelne kierownictwo nad pracami statystycznymi w kraju.
W dniu 7 października 1918 r., gdy I wojna światowa była u progu rozejmu, Rada Regencyjna wydała odezwę „Do Narodu Polskiego”, w której ogłosiła niepodległość Polski. Rada powołała 23 października kolejny rząd z Józefem Świeżyńskim na czele, który 4 listopada został zdymisjonowany. W tym samym czasie, w Krakowie polscy posłowie do parlamentu austriackiego powołali Polską Komisję Likwidacyjną, która przejęła władzę w Galicji. Na jej czele stanął Wincenty Witos, przywódca PSL „Piast”. Natomiast w Lublinie w nocy z 6 na 7 listopada 1918 r. spotkali się przedstawiciele, m. in. Polskiej Partii Socjalistycznej, Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie” i innych ugrupowań, które powołały Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, pierwszy niezależny od zaborców. W ogłoszonym manifeście ogłoszono założenia rządu Ignacego Daszyńskiego, m. in.: proklamowanie niepodległej i demokratycznej Republiki Polskiej, wprowadzenie powszechnych praw wyborczych (też dla kobiet), ustanowienie 8-godzinnego dnia pracy, zapowiedziano reformy rolne, nacjonalizację wielkiej własności ziemskiej, a także rozpoczęcie tworzenia polskiej armii. Sytuację polityczną zmieniło przybycie 10 listopada 1918 r. do Warszawy Józefa Piłsudskiego, uwolnionego z niemieckiego więzienia w Magdeburgu. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę wojskową i naczelne dowództwo podległych jej wojsk polskich. Trzy dni później Rada Regencyjna powierzyła mu także władzę cywilną. Przyszłemu Naczelnikowi Państwa podporządkował się także rząd pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego. 16 listopada 1918 r. do rządów Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch, Japonii i Niemiec drogą radiową skierowana została depesza, podpisana przez Józefa Piłsudskiego. Informowała ona o istnieniu suwerennego Państwa Polskiego, obejmującego wszystkie zjednoczone ziemie polskie oraz apelowała o uznanie niepodległości i nawiązanie stosunków dyplomatycznych. Była to kluczowa próba przełamania międzynarodowej izolacji młodego państwa, prowadząca m.in. do zaproszenia polskiej delegacji na konferencję pokojową w Paryżu rozpoczętą w styczniu 1919 r. Józef Piłsudski, pełniąc funkcję Tymczasowego Naczelnika Państwa zatwierdził pierwszy oficjalny rząd niepodległej Polski zaprzysiężony 18 listopada. Utworzył go desygnowany na premiera Jędrzej Moraczewski, który wprowadził bardzo postępowe reformy socjalne (m.in. 8-godzinny dzień pracy, prawa wyborcze kobiet, ubezpieczenia społeczne). Rząd nie posiadał jednak szerszego uznania międzynarodowego, ani poparcia polskiej prawicy i obozu narodowego. W wyniku trudnej sytuacji wewnętrznej, presji Józefa Piłsudskiego, dążącego do kompromisu politycznego oraz potrzeby utworzenia rządu koalicyjnego akceptowanego zarówno szeroko w Polsce, jak i na Zachodzie, gabinet Jędrzeja Moraczewskiego 16 stycznia 1919 r. podał się do dymisji. Józef Piłsudski powołał nowy rząd, na czele którego stanął Ignacy Jan Paderewski (obejmując także funkcję ministra spraw zagranicznych), który cieszył się ogromnym autorytetem. Po wybuchu I wojny światowej Ignacy Jan Paderewski prowadził działalność dyplomatyczną i charytatywną na rzecz Polski, a w styczniu 1917 r. przekazał prezydentowi Stanów Zjednoczonych memoriał na temat Polski. Zaledwie dwa dni po tym jak Piłsudski powołał nowy rząd Rzeczypospolitej, 18 stycznia, rozpoczęły się obrady konferencji pokojowej w Wersalu (rozejm kończący I wojnę światową podpisany został 11 listopada 1918 r. w Compiègne), gdzie Rzeczpospolitą reprezentował Komitet Narodowy Polski z premierem Ignacym Paderewskim i Romanem Dmowskim na czele. Program prezydenta USA Thomasa Woodrowa Wilsona zaprezentowany 8 stycznia 1918 r. w orędziu do Kongresu był jednym z najważniejszych międzynarodowych aktów politycznych, wspierających też odbudowę państwa polskiego. Przedstawił w nim czternaście punktów, których spełnienie miało jego zdaniem zagwarantować pokój w powojennej Europie. W punkcie trzynastym ujęty został postulat odrodzenia Polski z dostępem do morza. Prezydent T. W. Wilson napisał w nim: "Stworzenie niepodległego państwa polskiego na terytoriach zamieszkanych przez ludność bezsprzecznie polską, z wolnym dostępem do morza, niepodległością polityczną, gospodarczą, integralność terytoriów tego państwa powinna być zagwarantowana przez konwencję międzynarodową".
Proces kształtowania granic II Rzeczypospolitej po 1918 r. miał charakter niezwykle dynamiczny, łącząc wysiłki dyplomatyczne z czynem zbrojnym oraz wolą ludności wyrażoną w plebiscytach. Zwycięskie powstanie wielkopolskie (1918-1919) doprowadziło do uwolnienia większości ziem Wielkopolski i ich powrotu do odrodzonej Polski. Ważnym elementem na zachodzie i północy kraju było
wykonanie postanowień traktatu wersalskiego, gdzie powrót większości Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego do macierzy zabezpieczały regularne wojska: w Wielkopolsce dowodzone przez gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego, a na Pomorzu przez Błękitną Armię gen. Józefa Hallera, który w lutym 1920 r. dokonał symbolicznych zaślubin Polski z morzem, zabezpieczając wywalczony dostęp do Bałtyku. Z kolei, w przypadku Śląska Cieszyńskiego polska Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego oraz czeska (Zemský národní výbor) 5 listopada 1918 r. zawarły porozumienie. Podzieliły region na bazie etnicznej – większość obszaru (z Cieszynem) przypadła Polsce, a mniejsza, zachodnia część Czechom. Korzystając z zaangażowania Polski w walki z bolszewikami i Ukraińcami, wojska czechosłowackie złamały umowę i zaatakowały Śląsk Cieszyński w styczniu 1919 r. Po zaciętych walkach (m.in. bitwa pod Skoczowem) podpisano rozejm pod naciskiem Ententy. Planowano także przeprowadzenie plebiscytu w lipcu 1920 r., jednak podczas konferencji w Spa premier Władysław Grabski zrzekł się plebiscytu w zamian za obietnicę pomocy Zachodu w walkach z Armią Czerwoną. 28 lipca 1920 r. Rada Ambasadorów podjęła decyzję niekorzystną dla Polski. Czechosłowacja otrzymała uprzemysłowiony region tzw. Zaolzie, a Cieszyn podzielono wzdłuż rzeki Olzy na polski i czeski.
Podobnie jak na Śląsku Cieszyńskim, również na Orawie i Spiszu zrezygnowano z plebiscytu na rzecz odgórnego arbitrażu Rady Ambasadorów. Polsce przyznano jedynie 14 wsi (m.in. Jabłonka, Lipnica Wielka), tworzących tzw. Polską Orawę. Reszta regionu z Górną Orawą i zamkiem orawskim przypadła Czechosłowacji. W przypadku ziemi spiskiej Polsce przypadł maleńki skrawek – zaledwie 14 wsi w północno-zachodniej części regionu (m.in. Niedzica z zamkiem, Jurgów, Łapsze Wyżne). Większość Spiszu pozostała w granicach Czechosłowacji. 16 lipca 1922 r. w Katowicach przedstawiciele polskiego rządu podpisali Akt Objęcia Górnego Śląska. Pieczętował on zapoczątkowane przez zbrojne powstania śląskie i plebiscyt górnośląski (1921) starania o przyłączenie tych ziem do Rzeczypospolitej. Granica wschodnia z kolei uformowała się w ogniu wojny z bolszewikami, zakończonej traktatem ryskim (1921 r.), który sankcjonował także m.in. wcześniejsze włączenie Galicji Wschodniej po ciężkich walkach z Ukraińcami. Dopełnieniem trudnego procesu konsolidacji terytorialnej było przyłączenie Litwy Środkowej – obszaru zajętego w wyniku buntu gen. Lucjana Żeligowskiego i ostatecznie włączonego do Polski w 1922 r. po uchwale lokalnego Sejmu Wileńskiego z 15 lutego 1922 r. Po podjęciu odpowiedniej uchwały przez Radę Ambasadorów, w Paryżu pod przewodnictwem premiera Francji Raymond Poincaré, podpisano dodatkowy protokół do Traktatu Wersalskiego zatwierdzający ostatecznie wschodnią granicę II Rzeczypospolitej i uznający tym samym przynależność do niej także Galicji Wschodniej i Wileńszczyzny.
W pierwszych latach II Rzeczypospolitej rocznica 11 listopada była obchodzona spontanicznie i lokalnie, a jej oficjalny status ewoluował. Pierwsze bardziej uroczyste obchody o charakterze wojskowym zorganizowano w 1920 r., m.in. w Warszawie, kiedy to Józefowi Piłsudskiemu wręczono buławę marszałkowską. W całym kraju odbywały się wówczas przemarsze wojskowe, msze święte za Ojczyznę, a w Belwederze organizowano ceremonie wręczania orderów Virtuti Militari za męstwo okazane w walce o wolność. Dopiero jednak w 1926 r. dzień 11 listopada formalnie uznano za datę odzyskania niepodległości. Okólnik wydany przez prezesa Rady Ministrów Józefa Piłsudskiego ustanawiał ten dzień wolnym od pracy w administracji rządowej. Od tamtej pory marszałek Józef Piłsudski co roku na Placu Saskim w Warszawie - nazwanym jego imieniem w 10. rocznicę odzyskania niepodległości - dokonywał przeglądu pododdziałów wojsk i odbierał defiladę. Ostatnią z jego udziałem zorganizowano na Polu Mokotowskim w 1934 r.. Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 października 1930 r. ustanowiono odznaczenie państwowe Krzyż i Medal Niepodległości dla osób czynnie zasłużonych dla niepodległości Polski. Od 1932 r. dzień 11 listopada stał się też dniem wolnym od nauki. Według ówczesnego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego „powinien być wykorzystywany do celów wychowawczego oddziaływania na młodzież w duchu obywatelsko-państwowym na tle wydarzeń dziejowych z tym dniem związanych”. Rangę uroczystości państwowej nadano Świętu Niepodległości dopiero ustawą z dnia 23 kwietnia 1937 r. Artykuł 1 ustawy głosił, że: „Dzień 11 listopada, jako rocznica odzyskania przez Naród Polski niepodległego bytu państwowego i jako dzień po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego, zwycięskiego Wodza Narodu w walkach o wolność Ojczyzny - jest uroczystym Świętem Niepodległości”. Ulicami Warszawy 11 listopada 1937 r. przeszła uroczysta parada wojskowa. Podczas tych uroczystości przed trybuną honorową, na której stał m.in. prezydent Ignacy Mościcki oraz marszałek Edward Śmigły-Rydz, maszerowały jednostki piechoty, kawalerii, a także oddziały zmechanizowane. Po raz ostatni, przed wybuchem II wojny światowej, obchody święta odbyły się w 1938 r., w atmosferze nadciągającego zagrożenia wojennego, została zorganizowana wielka defilada wojskowa połączona z manifestacją poparcia społeczeństwa dla armii.
W czasie II wojny światowej obchodzenie Święta Niepodległości było zabronione, jego pamięć jednak kultywowano konspiracyjnie. Choć polska ludność każdego dnia musiała zmagać się z okupacyjnym terrorem, w przededniu rocznicy 11 listopada jeszcze silniej podkreślała swoją chęć i wolę walki. Znaczącą rolę w podtrzymywaniu ducha patriotyzmu odgrywała podziemna prasa niepodległościowa, która cyklicznie przypominała rodakom o listopadowym święcie. Po zakończeniu II wojny światowej marionetkowy rząd w Polsce, w pełni zależny od Związku Sowieckiego, zniósł Święto Niepodległości i dążył do wykreowania świąt 1 maja i 22 lipca. Komuniści chcieli zarówno zerwać z przedwojenną tradycją świętowania 11 listopada, jak i podkreślić doniosłość faktycznego przejęcia przez nich władzy w kraju. Jednak mimo to pamięć o Święcie Niepodległości przez wszystkie te lata starano się podtrzymywać i kultywować. Na murach, ogrodzeniach i chodnikach pojawiały się napisy: „Polska żyje, Jeszcze Polska nie zginęła, 11.XI.1918”. Pomniki przystrajano biało-czerwonymi kwiatami i proporczykami, na budynkach zawieszano flagi narodowe, a w prasie konspiracyjnej zamieszczano artykuły. Niejednokrotnie organizatorzy tych przedsięwzięć narażeni byli na dotkliwe represje.
Święto Niepodległości obchodzone 11 listopada zostało przywrócone przez Sejm u schyłku PRL ustawą z 15 lutego 1989 r. pod nazwą „Narodowe Święto Niepodległości”. 11 listopada 1997 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął uchwałę głoszącą m. in.: „Ta uroczysta rocznica skłania także do refleksji nad półwieczem, w którym wolnościowe i demokratyczne aspiracje Polaków były dławione przez hitlerowskich i sowieckich okupantów, a następnie - obcą naszej tradycji - podporządkowaną Związkowi Radzieckiemu komunistyczną władzę”.
Narodowe Święto Niepodległości jest dniem, który łączy Polaków w całym kraju oraz za granicą. Organizowane są marsze, koncerty patriotyczne, wykłady, inscenizacje oraz parady uliczne. Szczególną uwagę zwraca się na symbole narodowe: flagę, godło państwowe, hymn oraz barwy. Centralne oficjalne obchody, w których uczestniczą przedstawiciele najwyższych władz, są organizowane przed Grobem Nieznanego Żołnierza na Placu Piłsudskiego w Warszawie. Narodowe Święto Niepodległości przypomina, że niepodległość to nie tylko historia, ale także zobowiązanie do dbania o przyszłość kraju. To czas refleksji nad dziedzictwem narodowym oraz wartościami, które kształtują Polskę.
Grafiki:
Obwieszczenie Rady Regencyjnej o przekazaniu władzy Józefowi Piłsudskiemu
Źródło: Polona Biblioteka Narodowa
https://polona.pl/item-view/a361683b-627d-48dd-80d1-e0881e2e7fbe?page=0
Dostęp [2026-11-10]
Defilada oddziałów artylerii konnej przed trybuną honorową (11 listopada 1937 r.)
Źródło zdjęcia: Narodowe Archiwum Cyfrowe
https://audiovis.nac.gov.pl/search/cd090cbcf2463b1555fca83c4b93185f:6/
Dostęp [2024-04-24]
