87. rocznica wybuchu II wojny światowej
1 września 1939 r. wojska niemieckie bez wypowiedzenia wojny przekroczyły granice Rzeczypospolitej, rozpoczynając II wojnę światową.
Napaść na Polskę była wynikiem tajnego porozumienia z 23 sierpnia 1939 r. pomiędzy III Rzeszą Niemiecką a ZSRS. Po tym, jak Polska 26 kwietnia 1939 r. ostatecznie odrzuciła niemieckie żądania przyłączenia Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy i budowy eksterytorialnej linii kolejowej oraz autostrady przez polskie terytorium (tzw. korytarza) do Prus Wschodnich, dyplomacja niemiecka otrzymała od Hitlera zadanie przygotowania negocjacji z Sowietami. Rozmowy pomiędzy ZSRS a III Rzeszą zaproponował także już w marcu 1939 r. Józef Stalin, kiedy na XVIII Zjeździe KPZS zapowiedział, że jest otwarty na rozmowy ze wszystkimi. W dniu 19 sierpnia 1939 r. w Berlinie podpisana została niemiecko-sowiecka umowa handlowo-kredytowa. Zgodnie z jej postanowieniami ZSRS zobowiązywał się do dostarczenia towarów o łącznej wartości 180 milionów marek niemieckich, z kolei III Rzesza w zamian udzielała kredytu na sumę 200 milionów marek. Niemcy mieli dostarczyć Sowietom także broń, technologię wojskową i urządzenia techniczne. Zawarcie traktatu handlowego było jedynie wstępem do podpisania 23 sierpnia paktu o nieagresji. Była to jednak tylko część jawna tego porozumienia. Dołączony został do niej bowiem tajny protokół o podziale wpływów pomiędzy oba państwa w Europie Środkowo-Wschodniej. Pakt 23 sierpnia przesądził losy Polski, a podpisali go: minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop oraz ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRS Wiaczesław Mołotow, pełniący jednocześnie funkcję przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych (premiera). Linia podziału miała przebiegać na północy wzdłuż północnej granicy Litwy. W ten sposób w ZSRS miała się znaleźć Finlandia, Estonia oraz Łotwa, natomiast Litwa - do której zamierzano przyłączyć należącą wtedy do Polski Wileńszczyznę - miała znaleźć się w niemieckiej strefie. Podobnie postąpiono na południu, gdzie ZSRS przypaść miała rumuńska wówczas Besarabia, co Hitler zaakceptował. W odniesieniu do Polski, w pkt. 2 protokołu zapisano: „W razie zmian terytorialnych i politycznych na obszarach należących do państwa polskiego strefy interesów Niemiec i ZSRS będą rozgraniczone mniej więcej wzdłuż linii rzek Narwi, Wisły i Sanu. Zagadnienie, czy w interesie obu stron jest pożądane utrzymanie odrębnego państwa polskiego i jakie mają być granice tego państwa, może być ostatecznie rozstrzygnięte dopiero w toku wydarzeń politycznych. W każdym razie oba rządy rozważą tę sprawę w drodze przyjaznego porozumienia”. Pakt Ribbentrop-Mołotow oznaczał czwarty rozbiór Polski oraz podział reszty obszarów wschodnioeuropejskich na strefy wpływów. Wiadomość o jego zawarciu, rozwiała brytyjskie oraz francuskie nadzieje na układ bezpieczeństwa z ZSRS. Hitler, zawierając pakt, chciał wyizolować Polskę na wschodzie, aby pokonać ją, zanim jej zachodni sojusznicy zdążą zareagować militarnie. Pakt ze Stalinem gwarantował mu realizację takich planów.
Niemcy napadły na Polskę 1 września 1939 r. Bez wypowiedzenia wojny przekroczyły o świcie granice Rzeczypospolitej, rozpoczynając tym samym pierwszą kampanię II wojny światowej. O godzinie 4.35 Niemcy zbombardowali Wieluń, 10 minut później pancernik „Schleswig-Holstein” zaatakował strażnicę polską na Westerplatte. O godz. 4.45. rozpoczęło się też natarcie na gmach Poczty Polskiej w Gdańsku. Atak, prowadzony od strony ulicy i z piwnic sąsiedniego budynku, został odparty. W południe napastnicy rzucili do walki samochody pancerne oraz rozpoczęli ostrzał z dział. Pocztowcy odrzucili propozycję kapitulacji. Niemcy użyli ciężkiej artylerii, a następnie zalali piwnice benzyną i podpalili gmach. Dowodzona przez pułkownika Stanisława Maczka 10. Brygada Kawalerii (pierwsza w pełni zmotoryzowana jednostka Wojska Polskiego) w pierwszych dniach września 1939 r. osłaniała skrzydło Armii „Kraków”, zadając ciężkie straty jednostkom niemieckim pod Wysoką i Jordanowem. W następnych dniach opóźniała natarcie niemieckie w głąb Małopolski, tocząc walki pod Wiśniczem, Rzeszowem, Łańcutem i Jarosławiem. Dzięki genialnemu dowodzeniu, jego brygada zadawała Niemcom ciężkie straty, dynamicznie opóźniając ich marsz. Brygada pułkownika Stanisława Maczka nigdy nie została rozbita przez wroga w polu. Na rozkaz Naczelnego Wodza, 17 września, z pełnym uzbrojeniem i sprzętem przekroczyła granicę z Węgrami, by później odtworzyć swoje siły we Francji i Wielkiej Brytanii. Niemiecki plan ataku na Polskę przewidywał wojnę błyskawiczną, której celem miało być przełamanie polskiej obrony, a następnie okrążenie i zniszczenie głównych sił przeciwnika. Hitler zakładał użycie lotnictwa, czołgów i artylerii w niespotykanej wcześniej skali. Wojska niemieckie miały przeprowadzić koncentryczne uderzenie ze Śląska, Prus Wschodnich i Pomorza Zachodniego w kierunku Warszawy, plany zakładały osiągnięcie w ciągu tygodnia linii Narwi, Wisły oraz Sanu i zniszczenie armii polskiej. Luftwaffe po zdobyciu panowania w powietrzu rozpoczęło bombardowanie szlaków komunikacyjnych, zgrupowań polskich wojsk, a także dokonywało nalotów na miasta. Wojska pancerne wspierane przez piechotę przełamywały polskie linie obrony i wychodziły głęboko na tyły. Strona niemiecka miała nie tylko przewagę liczebną, ale dysponowała również nowocześniejszym uzbrojeniem i sprzętem.
3 września związane z Polską układami sojuszniczymi Wielka Brytania i Francja przekazały władzom III Rzeszy ultimatum, w Po jego odrzuceniu rządy obu państw przystąpiły do wojny z Niemcami. Tym samym Hitlerowi nie udała się izolacja konfliktu polsko-niemieckiego i sprawdziły się też oczekiwania Stalina - wybuchła długo przezeń oczekiwana „wojna imperialistyczna”. Pomimo wypowiedzenia wojny Niemcom wojska brytyjskie i francuskie nie podjęły jednak żadnych efektywnych działań militarnych przeciwko III Rzeszy. Polska pozostała więc w konflikcie z Niemcami osamotniona.
Wojska niemieckie zaczęły coraz bardziej zagrażać stolicy. W nocy z 4 na 5 września rozpoczęto ewakuację urzędów centralnych i rządowych. 6 września Warszawę opuścił rząd i marszałek Edward Rydz-Śmigły, który przeniósł swoją kwaterę do Brześcia nad Bugiem. 8 września pierwsze oddziały niemieckie dotarły pod Warszawę, której obroną kierowali gen. Walerian Czuma i prezydent Stefan Starzyński, pełniący funkcję cywilnego dowódcy obrony stolicy. Uderzenie Niemców na Warszawę zatrzymane zostało na pewien czas dzięki bitwie nad Bzurą (9-18 września), największej w czasie kampanii wrześniowej, w której udział wzięły wycofujące się z Wielkopolski i Kujaw armie „Poznań” i „Pomorze” pod dowództwem gen. Tadeusza Kutrzeby. Pomimo tego, iż bitwa ta zakończyła się klęską wojsk polskich, to niewątpliwie opóźniła kapitulację Warszawy i wiążąc wojska niemieckie umożliwiła wycofanie się polskich oddziałów do Małopolski Wschodniej.
17 września, łamiąc obowiązujący polsko-sowiecki pakt o nieagresji, na teren Rzeczypospolitej wkroczyły oddziały Armii Czerwonej. W nocy z 17 na 18 września prezydent Ignacy Mościcki wraz z rządem polskim i korpusem dyplomatycznym przekroczył granicę rumuńską, planując przedostanie się do Francji. Razem z nimi terytorium polskie opuścił Naczelny Wódz marszałek Edward Rydz-Śmigły. Pomimo wkroczenia wojsk sowieckich do Polski i ewakuacji najwyższych władz Rzeczypospolitej walki trwały nadal. Od 17 września pod Tomaszowem Lubelskim armie „Kraków” i „Lublin” toczyły bój z Niemcami usiłując przedostać się na tzw. przedmoście rumuńskie. 20 września, po wyczerpaniu amunicji, skapitulowały. 22 września, po wielodniowej walce z Niemcami, dowódca obrony Lwowa gen. Władysław Langner poddał miasto Sowietom. Do 27 września broniła się Warszawa, 29 września złożyła broń załoga twierdzy w Modlinie. Przez niemal miesiąc, w pełnym okrążeniu, skutecznie odpierał ataki niemieckie na Helu admirał Józef Unrug wraz ze swoimi żołnierzami. Hel kapitulował jako jeden z ostatnich bastionów Rzeczypospolitej – dopiero 2 października. Po kapitulacji Józef Unrug trafił do niewoli. Do końca wojny w obozach jenieckich (oflagach) odmawiał rozmów z Niemcami w ich języku, żądając obecności tłumacza, mimo że niemiecki był jego językiem ojczystym. Nie dał się skusić propozycjom przejścia na stronę III Rzeszy.
6 października zakończyła walkę pod Kockiem ostatnia z regularnych oddziałów Wojska Polskiego Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie”, dowodzona przez gen. Franciszka Kleeberga, która przedzierając się w kierunku stolicy toczyła boje z Wehrmachtem i Armią Czerwoną.
Osamotnione w walce Wojsko Polskie nie mogło skutecznie przeciwstawić się agresji Niemiec i sowieckiej inwazji. Konsekwencją tej sytuacji stał się IV rozbiór Polski dokonany przez Hitlera i Stalina. 28 września 1939 r., kiedy część polskich oddziałów wciąż jeszcze toczyła walki z wojskami niemieckimi i sowieckimi, w Moskwie zawarto układ „O granicach i przyjaźni” pomiędzy ZSRS a III Rzeszą, któremu towarzyszyły poufny protokół oraz dwa tajne protokoły dodatkowe. Traktat podpisali, podobnie jak układ z 23 sierpnia 1939 r. - Ribbentrop i Mołotow.Przedstawiciele obu totalitarnych mocarstw zobowiązali się, do ścisłej współpracy Gestapo i NKWD w zwalczaniu polskiego ruchu oporu. 8 października na mocy dekretu Adolfa Hitlera do Rzeszy wcielone zostały województwa: pomorskie, poznańskie, śląskie, większa część łódzkiego, zachodnia część krakowskiego, część warszawskiego i część kieleckiego. Wymienione obszary zostały włączone do istniejących prowincji niemieckich oraz do dwóch nowych okręgów: Wartheland (Kraj Warty) oraz Gdańsk-Prusy Zachodnie. Z pozostałych zagarniętych przez Niemcy ziem polskich dekretem Hitlera z 12 października utworzono "Generalne Gubernatorstwo dla okupowanych ziem polskich", składające się z dystryktów: krakowskiego, radomskiego, warszawskiego i lubelskiego. ZSRS zajął obszar o powierzchni ponad 190 tys. km kw. z ludnością liczącą ok. 13 mln osób. W czasie wrześniowych walk wojska niemieckie, a później również Armia Czerwona postępowały z wyjątkowym okrucieństwem. Lotnictwo atakowało ludność cywilną, a na zdobytych terenach dokonywano masowych egzekucji. Od początku działań zbrojnych Niemcy rozpoczęli także brutalne prześladowania ludności żydowskiej.
Druga wojna światowa była największym konfliktem zbrojnym w historii, który pochłonął dziesiątki milionów ofiar na całym świecie. W wyniku II wojny światowej śmierć poniosło blisko 6 milionów obywateli polskich. Działania wojenne na ziemiach polskich toczyły się aż do zakończenia wojny w 1945 r.
Ogromnie ważną kwestią w obliczu przegranej kampanii wrześniowej stało się zachowanie ciągłości istnienia i działania struktur państwowych. Dlatego też, wobec internowania przedstawicieli najwyższych władz Rzeczypospolitej w Rumunii, prezydent Ignacy Mościcki zdecydował się na ustąpienie ze swego urzędu i wyznaczenie zgodnie z Konstytucją RP następcy w osobie Władysława Raczkiewicza. 30 września nowy prezydent, przebywający we Francji, powołał rząd na czele którego stanął gen. Władysław Sikorski. Rząd RP na Uchodźctwie przez cały okres trwania wrogiej okupacji nie podpisał aktu kapitulacji, a konspiracyjne oddziały ruchu oporu w kraju, pierwsze zawiązane już 27 września 1939 r. oraz Polskie Siły Zbrojne na wielu frontach walczyły o wolność ojczyzny przez całą II wojnę światową.
Grafika:
Żołnierze niemieccy łamiący szlaban graniczny z Polską.
Źródło: Instytut Pamięci Narodowej. Dostęp [2026-08-31]
https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/56887,79-rocznica-wybuchu-II-wojny-swiatowej.html
