50. rocznica Protestów Robotniczych Czerwiec’ 76
Protest robotniczy w Radomiu z 25 czerwca 1976 roku to jedno z największych wydarzeń w historii Polski. Stał się symbolem odwagi w walce o godność i wolność oraz sprzeciwem wobec niesprawiedliwości w PRL. Bezpośrednią przyczyną protestu robotników było przedstawienie 24 czerwca 1976 r. w sejmie przez premiera Piotra Jaroszewicza projektu drastycznych podwyżek cen żywności. Akcja protestacyjna rozpoczęła się od największego w Radomiu przedsiębiorstwa – Zakładów Metalowych „Łucznik”. W masowych strajkach wzięli udział pracownicy przedsiębiorstw z terenu Radomia i województwa oraz studenci Politechniki Świętokrzyskiej Oddziału w Radomiu i uczniowie szkół średnich.
W Zakładach Mechanicznych Ursus protestowało ok. 90 proc. załogi. Robotnicy wyszli na tory i zablokowali kluczowe międzynarodowe i lokalne trasy kolejowe, łączące Warszawę z Łodzią, Poznaniem i Katowicami. Ponad tysiąc osób siedzących na torowisku utworzyło zaporę, a następnie rozkręcono tory i wstrzymywano ruch pociągów. W Płocku strajk rozpoczął się na kilku wydziałach Zakładów Rafineryjnych i Petrochemicznych.
Społeczne protesty brutalnie pacyfikowała milicja i ZOMO. Zatrzymanych brutalnie bito i kopano, przeprowadzając przez tzw. „ścieżki zdrowia”. Wieczorem 25 czerwca władze wycofały się z forsowanego projektu podwyżki cen. Następnego dnia władze PRL rozpoczęły w mediach, na stadionach i placach szeroko zakrojoną kampanię propagandową, która miała na celu potępienie i zdyskredytowanie protestujących, których nazwano „warchołami”. Pacyfikacja demonstracji w Radomiu oraz odbywających się jednocześnie akcji w Ursusie, Płocku i wielu miastach w całym kraju, spowodowała mobilizację na większą skalę środowisk opozycyjnych oraz, po raz pierwszy wspólnych, działań środowisk robotniczych i inteligenckich.
Wydarzenia te dały początek opozycji demokratycznej i doprowadziły do powstania Komitetu Obrony Robotników (KOR). Powołanie organizacji poprzedziła akcja pomocy osobom represjonowanym w Ursusie. Organizowana była przez środowisko tzw. Gromady Włóczęgów działającej przy 1 Warszawskiej Drużynie Harcerskiej im. Romualda Traugutta „Czarna Jedynka”, działaczy Klubu Inteligencji Katolickiej w Warszawie, a także, m. in. przez lekarzy, prawników, duchownych. Pomoc ta polegała na zbiórce pieniędzy dla osób pozbawionych pracy i członków ich rodzin, koordynowaniu pomocy adwokackiej i lekarskiej dla osób represjonowanych. Symbolicznym jej początkiem był udział w tzw. I procesie ursuskim (16-17 lipca 1976 r. w Warszawie), w czasie którego nawiązano kontakt z rodzinami sądzonych robotników. Od września 1976 poza Ursusem uczestnicy akcji pomocy działali także w Radomiu. 11 września 1976 r. Antoni Macierewicz, Piotr Naimski i Wojciech Onyszkiewicz opracowali wstępną wersję dokumentu powołującego Komitet Obrony Robotników. Po spotkaniu w dniu 22 września 1976 r. czternastu sygnatariuszy: Jerzy Andrzejewski, Stanisław Barańczak, Ludwik Cohn, Jacek Kuroń, Edward Lipiński, Jan Józef Lipski, Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Antoni Pajdak, Józef Rybicki, Aniela Steinsbergowa, Adam Szczypiorski, ks. Jan Zieja i Wojciech Ziembiński, ogłosiło tzw. Apel do społeczeństwa i władz PRL, w którym stwierdzili, że w związku z represjami wobec uczestników protestów w Radomiu, Ursusie i innych miastach konieczna jest „solidarność i wzajemna pomoc” społeczeństwa. Celem KOR-u było inicjowanie pomocy prawnej, finansowej i lekarskiej oraz informowanie o prześladowaniach. Komitet domagał się amnestii dla skazanych i aresztowanych i przywrócenia osób represjonowanych do pracy oraz ujawnienia rozmiarów zastosowanych represji i ukarania osób winnych łamania prawa. KOR jako pierwsza opozycyjna organizacja w PRL przyjął zasadę działania jawnego. Utajnione były tylko poligrafia i kolportaż. Z Komitetem były związane m.in. takie czasopisma jak „Biuletyn Informacyjny KOR”, „Głos”, „Robotnik”, wydawane w formie maszynopisu, później odbijane na powielaczu. Różnorodność działań wymuszała na władzach choćby częściową realizację zgłaszanych przez opozycję postulatów. Władze PRL nie zdecydowały się w obliczu protestów na proces aresztowanych i w związku ze świętem 22 lipca ogłosiły amnestię, która objęła – poza członkami KOR – także ostatnich uwięzionych robotników po czerwcu 1976. Wszyscy wyszli na wolność 23 lipca 1977r. Tym samym pierwotny cel Komitetu został osiągnięty. W toku jego prac ujawniono jednak wiele przypadków niepraworządnych działań władz PRL, co skłoniło większość członków KOR-u do przekształcenia go 29 września 1977 r. w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”, rozszerzając swoją działalność o walkę z łamaniem praw człowieka i obywatela na szeroką skalę . Po utworzeniu NSZZ „Solidarność” KSS KOR został rozwiązany, a jego działacze kontynuowali działalność w ramach „Solidarności”.
Czerwiec '76 był przełomowym momentem w postrzeganiu polskiej rzeczywistości, ocenie władzy i aktywności społecznej. Przełamaniem poczucia izolacji i anonimowości robotników.
W 50. rocznicę Radomskiego Protestu Robotniczego Czerwiec ’76 w mieście odbędą się wydarzenia upamiętniające ludzi, którzy pół wieku temu upomnieli się o godność i wolność. Tegoroczne obchody pod hasłem „Zaczęło się w Radomiu” połączą uroczystości rocznicowe, wydarzenia kulturalne, sportowe i edukacyjne, oddając hołd bohaterom czerwca 1976 roku. Wszystkie działania mają zarówno charakter refleksyjny, jak i integracyjny – łączą pokolenia, przypominając o znaczeniu wspólnych działań i odpowiedzialności za przyszłość.
Szczegółowy program dostępny jest na stronie https://www.visitradom.pl/czerwiec76/
W zbiorach Centralnej Biblioteki Statystycznej znajdują się publikacje, do przeczytania których zachęcamy:
Dla niepodległej : obywatele i ich organizacje 1918-2020 / [redaktor naukowy prof. dr hab. Ewa Leś]. -Warszawa : Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, 2020. - [12], 411, [5] s. : il. ; 26 cm.
sygnatura w katalogu CBS: 216360
Nie ma chleba bez wolności : polski sprzeciw wobec komunizmu 1956-1980 / Jan Skórzyński. - Warszawa : Biblioteka "Więzi" : Collegium Civitas, copyright 2017. - 329, [7] s. ; 21 cm. - (Biblioteka "Więzi", t. 339)
sygnatura w katalogu CBS: 215846
Przystosowanie i opór : studia z dziejów PRL / Andrzej Friszke. - Warszawa : Biblioteka "Więzi", cop. 2007. - 427, [1] s. ; 24 cm. - (Biblioteka "Więzi", t. 212)
sygnatura w katalogu CBS: 215848
Obraz robotników polskich w świetle ich świadectw własnych i statystyki 1945-1989 / Henryk Słabek. - Warszawa : Instytut Historii PAN ; Kutno : Wyższa Szkoła Gospodarki Krajowej, 2004. - 415, [1] s. : wykr., rys. ; 24 cm.
sygnatura w katalogu CBS: 150442
Społeczne ruchy czasu przełomu / pod red. nauk. Leszka Gilejko. - Warszawa : Szkoła Główna Handlowa, 1997. - 111 s. : tab. ; 24 cm. - (Monografie i Opracowania - Szkoła Główna Handlowa, 428)
Syg. 125851
Radom : dzieje miasta w XIX i XX w. / red. pracy zbiorowej Stefan Witkowski ; aut. Anna Apanowicz et al.] ; Radomskie Towarzystwo Naukowe. - Warszawa : Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985. - 447, [1] s. : il., mapy, pl., portr. ; 25 cm.
sygnatura w katalogu CBS: 112294
Źródło grafiki: witryna internetowa Instytutu Pamięci Narodowej [dostęp: 16.06.2026]
