31 sierpnia Dzień Solidarności i Wolności
PRL drugiej połowy lat 70. była państwem coraz bardziej pogrążającym się w kryzysie gospodarczo-społecznym. W czerwcu 1976 r. w Radomiu, Ursusie i Płocku doszło do strajków, na które władze zareagowały represjami. Brutalna pacyfikacja demonstracji przez milicję i ZOMO w wielu miastach w całym kraju, spowodowała mobilizację środowisk opozycyjnych oraz, po raz pierwszy wspólnych, działań środowisk robotniczych i inteligenckich.
Wydarzenia doprowadziły do powstania Komitetu Obrony Robotników (KOR). Powołanie organizacji poprzedziła akcja pomocy osobom represjonowanym w Ursusie. Organizowana była przez środowisko tzw. Gromady Włóczęgów działającej przy 1 Warszawskiej Drużynie Harcerskiej im. Romualda Traugutta „Czarna Jedynka”, działaczy Klubu Inteligencji Katolickiej w Warszawie, a także, m. in. przez lekarzy, prawników, duchownych. Pomoc ta polegała na zbiórce pieniędzy dla osób pozbawionych pracy i członków ich rodzin, koordynowaniu pomocy adwokackiej i lekarskiej dla osób represjonowanych. Symbolicznym jej początkiem był udział w tzw. I procesie ursuskim (16-17 lipca 1976 r. w Warszawie), w czasie którego nawiązano kontakt z rodzinami sądzonych robotników. Od września 1976 r. poza Ursusem uczestnicy akcji pomocy działali także w Radomiu. 11 września 1976 r. Antoni Macierewicz, Piotr Naimski i Wojciech Onyszkiewicz opracowali wstępną wersję dokumentu powołującego Komitet Obrony Robotników. Po spotkaniu w dniu 22 września 1976 r. czternastu sygnatariuszy: Jerzy Andrzejewski, Stanisław Barańczak, Ludwik Cohn, Jacek Kuroń, Edward Lipiński, Jan Józef Lipski, Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Antoni Pajdak, Józef Rybicki, Aniela Steinsbergowa, Adam Szczypiorski, ks. Jan Zieja i Wojciech Ziembiński, ogłosiło tzw. Apel do społeczeństwa i władz PRL, w którym stwierdzili, że w związku z represjami wobec uczestników protestów w Radomiu, Ursusie i innych miastach konieczna jest „solidarność i wzajemna pomoc” społeczeństwa. Celem KOR-u było inicjowanie pomocy prawnej, finansowej i lekarskiej oraz informowanie o prześladowaniach. Komitet domagał się amnestii dla skazanych i aresztowanych i przywrócenia osób represjonowanych do pracy oraz ujawnienia rozmiarów zastosowanych represji i ukarania osób winnych łamania prawa. KOR jako pierwsza opozycyjna organizacja w PRL przyjął zasadę działania jawnego. Utajnione były tylko poligrafia i kolportaż. Wokół KOR-u powstało wiele inicjatyw obywatelskich: prasa drugiego obiegu ("Biuletyn Informacyjny", "Robotnik", "Krytyka", "Głos", "Zapis"), wydawnictwa (Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA, której założycielem był Mirosław Chojecki), Latający Uniwersytet, Studenckie Komitety Solidarności, Wolne Związki Zawodowe, niezależny ruch chłopski, Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela. W dniu 10 maja 1977 r. powołano Biuro Interwencyjne, kierowane przez Zofię i Zbigniewa Romaszewskich, które powiadamiało opinię publiczną o naruszaniu praw człowieka i obywatela przez komunistyczne władze w Polsce i organizowało pomoc dla poszkodowanych. Różnorodność działań wymuszała na władzach choćby częściową realizację zgłaszanych przez opozycję postulatów. Władze PRL cały czas walczyły z opozycją (inwigilacje, aresztowania, pobicia, a nawet pozbawienie życia) nie zdecydowały się jednak w obliczu protestów na proces aresztowanych i w związku ze świętem 22 lipca ogłosiły amnestię, która objęła - poza członkami KOR - także ostatnich uwięzionych robotników po czerwcu 1976 r. Wszyscy wyszli na wolność 23 lipca 1977 r. Tym samym pierwotny cel Komitetu został osiągnięty. W toku jego prac ujawniono jednak wiele przypadków niepraworządnych działań władz PRL, co skłoniło większość członków KOR-u do przekształcenia go 29 września 1977 r. w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”, rozszerzając swoją działalność o walkę z łamaniem praw człowieka i obywatela na szeroką skalę. W całym kraju spontanicznie zaczęły powstawać organizacje opozycyjne, w tym Wolne Związki Zawodowe.
Impulsem, który doprowadził do wybuchu kolejnych protestów były podwyżki cen mięsa, które weszły w życie 1 lipca 1980 r. W tym czasie w przemyśle realizowano korektę norm pracy i płacy, co odbiło się niekorzystnie na pensjach wypłacanych robotnikom. Pierwsze strajki podjęły załogi Państwowego Zakładu Lotniczego w Świdniku, następnie przyłączały się: Fabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie, Fabryka Maszyn Rolniczych "Agromet", Lubelskie Zakłady Naprawy Samochodów , Zakłady Azotowe "Puławy". Bardzo szybko strajki objęły całą Polskę. 14 sierpnia na Wybrzeżu Wolne Związki Zawodowe rozpoczęły strajk w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Żądania strajkujących zawarto w 21 punktach. Dotyczyły one m. in. możliwości rejestracji wolnych, niezależnych i samorządnych związków zawodowych, co otworzyło drogę do legalnego działania NSZZ Solidarność. Kolejne mówiły o zniesieniu cenzury, przywróceniu do pracy represjonowanych pracowników oraz o reformie gospodarczej, która zakładała samorząd przedsiębiorstw. Domagano się również zniesienia przywilejów partyjnych, przestrzegania konstytucji w kwestiach wolności słowa i społecznego dostępu do mediów. Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS) w Stoczni Gdańskiej ogłosił postulaty 17 sierpnia. Wywieszono je spisane na tablicach przy bramie nr 2. Lista żądań powstała na podstawie postulatów strajkujących zakładów pracy, po gorących dyskusjach w gronie liderów strajku, m.in. Andrzeja i Joanny Gwiazdów, Bogdana Lisa, Aliny Pienkowskiej i Lecha Wałęsy (ostatecznie zredagował je Bogdan Borusewicz). Hasło odnoszące się do postulatów MKS brzmiało „21 x TAK”, a plakat ze znakiem „Solidarność” zaprojektował Jerzy Janiszewski. Żądania strajkujących załóg reprezentowanych przez MKS były następujące:
1. Akceptacja niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych, wynikająca z ratyfikowanej przez PRL Konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej wolności związkowych.
2. Zagwarantowanie prawa do strajku oraz bezpieczeństwa strajkującym i osobom wspomagającym.
3. Przestrzegać zagwarantowaną w Konstytucji PRL wolność słowa, druku, publikacji, a tym samym nie represjonować niezależnych wydawnictw oraz udostępnić środki masowego przekazu dla przedstawicieli wszystkich wyznań.
4. Przywrócić do poprzednich praw:
a) ludzi zwolnionych z pracy po strajkach w 1970 i 1976, studentów wydalonych z uczelni za przekonania,
b) zwolnić wszystkich więźniów politycznych (w tym Edmunda Zadrożyńskiego, Jana Kozłowskiego, Marka Kozłowskiego),
c) znieść represje za przekonania.
5. Podać w środkach masowego przekazu informację o utworzeniu Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego oraz opublikować jego żądania.
6. Podjąć realne działania mające na celu wyprowadzenie kraju z sytuacji kryzysowej poprzez:
a) podawanie do publicznej wiadomości pełnej informacji o sytuacji społeczno-gospodarczej,
b) umożliwienie wszystkim środowiskom i warstwom społecznym uczestniczenie w dyskusji nad programem reform.
7. Wypłacić wszystkim pracownikom biorącym udział w strajku wynagrodzenie za okres strajku jak za urlop wypoczynkowy z funduszu CRZZ.
8. Podnieść wynagrodzenie zasadnicze każdego pracownika o 2000 zł na miesiąc jako rekompensatę dotychczasowego wzrostu cen.
9. Zagwarantować automatyczny wzrost płac równolegle do wzrostu cen i spadku wartości pieniądza.
10. Realizować pełne zaopatrzenie rynku wewnętrznego w artykuły żywnościowe, a eksportować tylko i wyłącznie nadwyżki.
11. Znieść ceny komercyjne i sprzedaż za dewizy w tzw. eksporcie wewnętrznym.
12. Wprowadzić na mięso i przetwory kartki – bony żywnościowe (do czasu opanowania sytuacji na rynku).
13. Wprowadzić zasady doboru kadry kierowniczej na zasadach kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej oraz znieść przywileje MO, SB i aparatu partyjnego poprzez: zrównanie zasiłków rodzinnych, zlikwidowanie specjalnej sprzedaży itp. (na tablicach zawieszonych na bramie stoczni jako 13, w pierwszym protokole 12).
14. Obniżyć wiek emerytalny dla kobiet do 50 lat, a dla mężczyzn do lat 55 lub [zaliczyć] przepracowanie w PRL 30 lat dla kobiet i 35 lat dla mężczyzn bez względu na wiek.
15. Zrównać renty i emerytury starego portfela do poziomu aktualnie wypłacanych.
16. Poprawić warunki pracy służby zdrowia, co zapewni pełną opiekę medyczną osobom pracującym.
17. Zapewnić odpowiednią liczbę miejsc w żłobkach i przedszkolach dla dzieci kobiet pracujących.
18. Wprowadzić urlop macierzyński płatny przez okres trzech lat na wychowanie dziecka.
19. Skrócić czas oczekiwania na mieszkanie.
20. Podnieść diety z 40 zł do 100 zł i dodatek za rozłąkę.
21. Wprowadzić wszystkie soboty wolne od pracy. Pracownikom w ruchu ciągłym i systemie 4-brygadowym brak wolnych sobót zrekompensować zwiększonym wymiarem urlopu wypoczynkowego lub innymi płatnymi dniami wolnymi od pracy.
W dniu 28 sierpnia w kopalni „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu Zdroju zastrajkowali górnicy. Kiedy stanął Górny Śląsk i Zagłębie zmiany w kraju stały się nieuchronne. Władze PRL pomimo wprowadzanych represji nie były w stanie stłumić robotniczych protestów i podjęły rokowania. Ostatecznie w wyniku rozmów pomiędzy władzami komunistycznymi a przedstawicielami robotniczych komitetów strajkowych zawarte zostały cztery porozumienia: 30 sierpnia w Szczecinie, 31 sierpnia w Gdańsku, 3 września w Jastrzębiu-Zdroju, 11 września w Dąbrowie Górniczej. Za Porozumienia Sierpniowe przyjęło się uważać głównie umowę społeczną podpisaną 31 sierpnia 1980 r. w Sali BHP Stoczni Gdańskiej im. Lenina przez Lecha Wałęsę, reprezentującego strajkujących z zakładów zrzeszonych w MKS oraz przez delegację rządową i wicepremiera Mieczysława Jagielskiego.
Te cztery porozumienia dały początek największemu ruchowi społecznemu w polskiej historii. Owocem podpisanych porozumień było powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”.
W dniu 17 września 1980 r. przedstawiciele komitetów założycielskich z całej Polski podjęli kluczowe decyzje. Przede wszystkim postanowili powołać jeden związek zawodowy. Jako nazwę wybrano tytuł biuletynu strajkowego z Gdańska - „Solidarność”. Wybór ten oznaczał, że wspólne sprawy będą ważniejsze, niż partykularne interesy poszczególnych grup zawodowych. Na czele Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” stanął Lech Wałęsa, przywódca gdańskiego MKS. Po utworzeniu „Solidarności” KSS KOR został rozwiązany, a jego działacze kontynuowali działalność w ramach „Solidarności”.
NSZZ „Solidarność” został oficjalnie zarejestrowany 10 listopada 1980 r. W ramach Związku prowadzono działalność kulturalną, samokształceniową, naukową i oświatową. Rozwinęła się niezależna poligrafia, powstawały związkowe biuletyny informacyjne oraz czasopisma. Mimo wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. i formalnej delegalizacji „Solidarności”, ruch ten pozostał żywy. W 1986 r. NSZZ „Solidarność” została włączona do Międzynarodowej Konfederacji Wolnych Związków Zawodowych i Światowej Konfederacji Pracy, co świadczyło o międzynarodowym uznaniu i znaczeniu polskiego ruchu wolnościowego.
W dniu 27 lipca 2005 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, w celu upamiętnienia 25. rocznicy historycznego zrywu Polaków do wolności, ustanowił 31 sierpnia Dniem Solidarności i Wolności. Pod dwoma projektami ustaw w tej sprawie podpisali się posłowie wszystkich klubów parlamentarnych. W uzasadnieniu ustawy wskazano, że Dzień Solidarności i Wolności ma budzić wspomnienia o osobistym wysiłku ludzi, którzy dawali świadectwo wierności idei Polski niepodległej oraz być wyrazem hołdu dla osób, które przyczyniły się do powstania i zwycięstwa „Solidarności” oraz odbudowania suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej. Coroczne obchody Dnia Solidarności i Wolności mają przypominać nie tylko Polakom, ale Europie i światu, że to właśnie tamte wydarzenia zapoczątkowały przełom w historii wielu krajów.
Na tej podstawie decyzją Sekretarza Generalnego UNESCO z dn. 16.10.2003 r. tablice z 21 postulatami strajkujących robotników w gdańskiej stoczni w sierpniu 1980 r. zostały wpisane wraz z solidarnościowym zbiorem archiwalnym przechowywanym w warszawskim „Ośrodku Karta” na Światową Listę Dziedzictwa Kulturowego UNESCO „Pamięć Świata”. Tablice uznano za jeden z najważniejszych dokumentów XX w. oraz świadectwo wydarzeń mających przełomowy wpływ na zmiany polityczne, ustrojowe i gospodarcze państw ówczesnego bloku komunistycznego. Postulaty zostały spisane ołówkiem i czerwoną olejną farbą na dwóch płytach ze sklejki. Spisali je w pierwszych dniach strajku w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 r. działacze Ruchu Młodej Polski - Maciej Grzywaczewski i Arkadiusz Rybicki. Można je oglądać na wystawie w Europejskim Centrum Solidarności w Gdańsku
Zachęcamy do przeczytania następujących publikacji ze zbiorów Centralnej Biblioteki Statystycznej:
Obraz robotników polskich w świetle ich świadectw własnych i statystyki 1945-1989 / Henryk Słabek. - Warszawa : Instytut Historii PAN ; Kutno : Wyższa Szkoła Gospodarki Krajowej, 2004. - 415, [1] s. : wykr., rys. ; 24 cm.
Sygnatura w zbiorach CBS: 150442
Restrukturyzacja i prywatyzacja : pozycja i zadania związków zawodowych / Janusz Michalski. - Poznań : Oficyna Wydawnicza "Sami Sobie", 1997. - 89 s. : il. ; 21 cm.
Sygnatura w zbiorach CBS: 205789
Polacy'81 : postrzeganie kryzysu i konfliktu : praca zbiorowa / pod red. Władysława Adamskiego. - Warszawa : Wydaw. IFiS PAN, 1996. - 273, [1] s. ; 20 cm.
Sygnatura w zbiorach CBS: 123528
Robotnicy i społeczeństwo : 1980-1981, 1989-1990 / Leszek Gilejko. - Warszawa : Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej, 1995. - 153 s. ; 24 cm.
Sygnatura w zbiorach CBS: 121569
Drugi obieg gospodarczy : przesłanki, mechanizmy i skutki w Polsce lat osiemdziesiątych / Marek Bednarski. - Warszawa : Wydaw. UW, 1992. - 243 s. ; 24 cm. - (Rozprawy Uniwersytetu Warszawskiego ; 397)
Sygnatura w zbiorach CBS: 160924
Związki Zawodowe "Solidarność" / Czesław Dziekan // Kultura i Społeczeństwo. 1984, nr 4, s. 219 - 224
Sygnatura w zbiorach CBS: 47978
Źródło grafiki:
Zdjęcie: Tablice z zapisem 21 postulatów z sierpnia 1980 r.
Źródło: strona internetowa: Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku [2026-08-27]
https://nmm.pl/2012/08/29/niezwykla-historia-postulatow-solidarnosci/
