21 lutego Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego
Wiele gatunków zwierząt jest w stanie komunikować się na różne sposoby, między innymi poprzez wydawanie dźwięków, przyjmowanie odpowiedniej do sytuacji postawy czy zapachu. Jednak tylko człowiek posiada dar mowy i możliwości używania złożonego języka, posługiwania się poszczególnymi głoskami uporządkowanymi w słowa, z których tworzymy gramatycznie, składniowo i stylistycznie uporządkowane zdania, mające wartość semiotyczną (znakową) i semantyczną (znaczeniową). Aparat mowy człowieka w połączeniu z odpowiedzialnymi za nią obszarami w mózgu, działając bez zarzutu tworzy jeden spójny system. Język stanowi narzędzie komunikacji, ale przede wszystkim fundament tożsamości kulturowej i narodowej. Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego to nie tylko okazja do refleksji nad bogactwem językowym świata, ale przede wszystkim przypomnienie o odpowiedzialności za zachowanie tego dziedzictwa dla przyszłych pokoleń.
Język narodowy to język, który jest utożsamiany z danym narodem i często pełni funkcję języka urzędowego w państwie. Może być używany w administracji, edukacji, mediach i kulturze. Przykładem jest język polski, który jest narodowym językiem Polaków. Język ojczysty natomiast to pierwszy język, którego człowiek uczy się od dzieciństwa i którym posługuje się w życiu codziennym. Może, ale nie musi być tożsamy z językiem narodowym. Na przykład dla mieszkańca Kaszub językiem ojczystym może być kaszubski, mimo że językiem narodowym jest polski. Na świecie istnieje około 195 państw, ale liczba języków narodowych jest większa, ponieważ niektóre kraje mają więcej niż jeden język urzędowy. Na świecie ludzie posługują się około 7100 językami, jednak nie wszystkie mają status języka narodowego. Część języków, mimo że nie ma statusu urzędowego, pełni funkcję języka narodowego, będąc głównym środkiem komunikacji mieszkańców. Liczba języków ojczystych zmienia się na przestrzeni lat. Proces ten wynika głównie z wymierania niektórych oraz pojawiania się nowych odmian językowych, używania języka przez coraz mniejsze społeczności i nie przekazywania go kolejnym pokoleniom. W niektórych przypadkach, takich jak języki rdzennych ludów, podejmowane są próby ponownego nauczenia się i udokumentowania ich, aby zapobiec całkowitemu zanikowi. Słowo ojczysty, określające rodzimy język, nawiązuje do tradycji. Na świecie częściej w tym kontekście pojawia się słowo macierzysty, tzn. pochodzący od matki. Nasz ojczysty pokazuje, jak duże znaczenie dla Polaków miała i ma ojczyzna (ojcowizna). Ojciec to również jedno z najstarszych słów w języku polskim. Język polski należy do grupy języków zachodniosłowiańskich, a wywodzi się z języka prasłowiańskiego – wspólnego języka wszystkich Słowian, którym posługiwano się do VI–VII wieku naszej ery – a ten wywodzi się z języka praindoeuropejskiego. Struktura gramatyczna języka polskiego charakteryzuje się znaczną złożonością, w tym występowaniem znaków diakrytycznych. To dodatkowe oznaczenie graficzne dodawane do litery, zmieniające jej brzmienie (litery ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż). System zapisu wzbogacają dodatkowo dwuznaki (sz, rz, cz, ch, dz, dż, dź) oraz trójznak (dzi). To, jakich słów się używa ma znaczenie. Wśród błędów językowych możemy wyróżnić ortograficzne, gramatyczne, leksykalne, stylistyczne i interpunkcyjne. Używając komunikatorów i telefonów komórkowych często rezygnujemy z dźwięków, które tak mocno związane są z polszczyzną, jesteśmy w swoich wypowiedziach mniej precyzyjni. Rozwój technologii i nowych mediów wymusza zmiany w standardach komunikacji, co czasem prowadzi do uproszczeń językowych i zanikania bardziej złożonych form wypowiedzi. Zauważalna jest dominacja anglicyzmów oraz żargonu, często używanego zamiast istniejących polskich odpowiedników. Zjawisko to prowadzi do powstawania tzw. „ponglishu” - hybrydy językowej łączącej elementy polskie i angielskie, co może wpływać na klarowność komunikacji. Media społecznościowe znaczenie wpływają na sposób komunikacji, szczególnie wśród młodego pokolenia. Z biegiem czasu język się zmienia, niektóre słowa znikają, nie tyle ze słownika, co z mowy codziennej. Inne powracają obdarzone nowym znaczeniem. Młodzieżowe Słowo Roku to plebiscyt organizowany przez Wydawnictwo Naukowe PWN we współpracy z Uniwersytetem Warszawskim, ma na celu uchwycenie językowych trendów wśród młodzieży. Po raz pierwszy odbył się w 2016 r. w ramach inicjatywy związanej z projektem Ojczysty - dodaj do ulubionych. Wybór słowa odzwierciedla nie tylko zmiany w języku, ale także kulturze, stylu życia i poczuciu humoru młodego pokolenia. Do słów wybranych przez Jury w kolejnych edycjach plebiscytu należą:
2016 r. – „sztos”: Wyróżniające się wyrażenie zachwytu.
2017 r .– „XD”: Symbol śmiechu, emotikon przeniesiony do mowy.
2018 r. – „dzban”: Określenie kogoś, kto zachowuje się nierozsądnie.
2019 r. – „alternatywka”: Dziewczyna o alternatywnym stylu bycia.
2020 r. – Plebiscyt nierozstrzygnięty
2021 r. – „śpiulkolot”: Zabawna nazwa miejsca do spania.
2022 r. – „essa”: Wyrażenie luzu i pozytywnego nastawienia.
2023 r. – „rel”: Skrót od „relatable”, czyli coś bliskiego lub zrozumiałego.
2024 r. – „ sigma”: Symbol osoby o silnym, niezależnym charakterze, nieulegającej naciskom otoczenia.
2025 r. – "szponcić" - oznacza łobuzowanie, rozrabianie i kombinowanie
Język jest nie tylko środkiem komunikacji, ale także żywym zapisem historii, w którym odzwierciedlają się dzieje narodu, ich kontakty kulturowe, przemiany społeczne i wydarzenia polityczne. Struktura gramatyczna, idiomy i przysłowia niosą w sobie dawne sposoby myślenia, zwyczaje oraz światopogląd ludzi żyjących w różnych epokach. Dzięki językowi możemy prześledzić, jak ewoluowało społeczeństwo – od zarania naszego państwa, aż po erę cyfrową. Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego to doskonała okazja, by docenić naszą mowę i jej niezwykłą historię.
Jak dbać o język na co dzień
1. Regularnie czytać książki (w ten sposób automatyczny można przyswoić zasady pisowni poszczególnych słów czy wzbogacić swój zasób słownictwa)
2. W przypadku braku pewności, co do poprawności zapisu, sięgać po słownik
3. Warto słuchać ludzi, którzy znają się na języku i jego zawiłościach
4. Starać się używać synonimów
5. Ograniczać zapożyczenia z innych języków w mowie codziennej
6. W komunikacji elektronicznej posługiwać się poprawną polszczyzną i znakami diakrytycznymi
Z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego życzymy wszystkim radości z obcowania z językiem oraz inspiracji do jego twórczego i świadomego używania.
Zapraszamy co korzystania z bogatego zasobu Centralnej Biblioteki Statystycznej i Biblioteki Beletrystycznej.