2026 Rokiem Jerzego Giedroycia
W 120. rocznicę urodzin Jerzego Giedroycia Senat Rzeczypospolitej Polskiej postanawia oddać hołd jednemu z najważniejszych myślicieli politycznych XX wieku.
Jerzy Władysław Giedroyc (Giedroyć) (1906-2000) był polskim prawnikiem, wydawcą, publicystą, działaczem emigracyjnym, założycielem wydawnictwa Instytut Literacki (1946), wydawcą miesięcznika „Kultura” (1947) i kwartalnika „Zeszyty Historyczne” (1962). W przypadku Jerzego Giedroycia stosuje się zwyczajowo szczególną pisownię jego nazwiska, przyjętą przez niego samego po 1945 r. na uchodźstwie dla uniknięcia konieczności stosowania polskiej litery „ć” w językach obcych (w mianowniku Giedroyc, w przypadkach zależnych przed końcówką pojawia się zmiękczenie). Urodził się w Mińsku, dzieciństwo spędził w Rosji. W 1919 r. rodzina Giedroyciów przeniosła się do Warszawy, gdzie Jerzy ukończył gimnazjum im. Jana Zamoyskiego, a następnie studiował prawo i historię na Uniwersytecie Warszawskim. Już podczas studiów zafascynowała go działalność społeczno-polityczna, którą w późniejszych latach kontynuował, prowadził także prace redakcyjne, publicystyczne i wydawnicze. W 1930 r. objął redakcję tygodnika „Dzień Akademicki”, dodatku do „Dnia Polskiego”. Wkrótce przekształcił pismo w dwutygodnik „Bunt Młodych”, który w 1937 r. zmienił się w tygodnik „Polityka”. Pismo to było nie tylko próbą zdefiniowania polskiej kultury po I wojnie światowej, lecz także platformą dla młodych twórców, którzy chcieli uczestniczyć w kształtowaniu nowego ładu społecznego i kulturowego. Od 1930 r. pracował jako sekretarz Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, by w 1936 r. przenieść się do Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Po wybuchu II wojny światowej został ewakuowany do Rumunii. Tam został sekretarzem Rogera Raczyńskiego, ambasadora RP w Bukareszcie i pozostał na tej placówce także po ewakuacji polskiej ambasady w 1940 r. Z Rumunii wyjechał do Turcji. Giedroyc postanowił wstąpić do wojska, wyjechał więc do Palestyny i został żołnierzem Brygady Strzelców Karpackich, będącej częścią Wojska Polskiego we Francji. Razem z nią brał udział w walkach w Egipcie i obronie Tobruku. Po połączeniu Brygady z wojskami ewakuowanymi z ZSRR pod wodzą gen. W. Andersa, zaczął pracować w Biurze Propagandy 2. Korpusu. W 1945 r. został wezwany do Londynu, w celu objęcia posady w Departamencie Kontynentalnym Ministerstwa Informacji Rządu RP na Uchodźstwie. Niebawem jednak złożył prośbę o przeniesienie z powrotem do armii gen. Andersa. W ten sposób znalazł się w Rzymie, gdzie w 1946 r. założył Instytut Literacki, w ramach którego – po przenosinach do Paryża – wydawał w latach 1947–2000 miesięcznik „Kultura”, a od 1962 „Zeszyty Historyczne”. Jerzy Giedroyć postanowił stworzyć czasopismo, które stałoby się platformą dla wolnej myśli oraz alternatywą dla propagandy komunistycznej. Celem „Kultury” było nie tylko dokumentowanie rzeczywistości politycznej, lecz także kształtowanie opinii publicznej oraz promowanie pluralizmu i tolerancji. W „Kulturze” publikowali wybitni autorzy, m.in.: Czesław Miłosz, Witold Gombrowicz, Gustaw Herling-Grudziński, Józef Czapski, czy Konstanty Jeleński. W PRL nazwisko Jerzego Giedroycia znajdowało się na specjalnej liście osób z całkowitym zakazem publikacji. W latach 80. Jerzy Giedroyc stał się jednym z autorytetów dla opozycji demokratycznej w Polsce, a jego idee miały istotny wpływ na rozwój myśli politycznej w okresie transformacji ustrojowej. W 2026 r. przypada 80. rocznica założenia przez Jerzego Giedroycia wydawnictwa „Instytut Literacki” w Rzymie. Wydawnictwo stało się ważnym ośrodkiem życia intelektualnego i kulturalnego Polonii oraz miejscem publikacji wielu ważnych dzieł literackich i naukowych. Kierownikiem Instytutu mianował Giedroycia gen. Władysław Anders. Jerzy Giedroyc był zwolennikiem idei wolności i demokracji, a jego inicjatywa miała na celu nie tylko wspieranie polskich autorów, lecz także promowanie wartości demokratycznych wśród Polaków, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji po wojnie. Jerzy Giedroyc był epistolografem, opracował i wydał liczne tomy listów z korespondencji z najważniejszymi postaciami polskiej kultury i polityki XX wieku, m. in. z Józefem Czapskim, Czesławem Miłoszem, Witoldem Gombrowiczem, Janem Józefem Lipskim, Gustawem Herlingiem-Grudzińskim, Aleksandrem Bocheńskim, Leszkiem Kołakowskim. W 1994 r. opublikowana została „Autobiografia na cztery ręce” napisana przez Jerzego Giedroycia, w opracowaniu Krzysztofa Pomiana. Publikacja dostępna jest w zbiorach Biblioteki Beletrystycznej CBS.
Publikacje na temat Jerzego Giedroycia w zbiorach CBS:
Autobiografia na cztery ręce / Jerzy Giedroyc ; opracował i posłowiem opatrzył Krzysztof Pomian. - Wydanie I. -Warszawa : Czytelnik, 1994. - 325, [4] s., [56] kart tablic. : il. ; 22 cm. - (Archiwum Kultury ; 2). - sygnatura w Bibliotece Beletrystycznej CBS: B3226
Dzieje książki w Polsce 1944-1989 : wybór źródeł / Dariusz Jarosz ; Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. -Warszawa : Wydaw. SBP, 2010. - 330, [2] s. ; 24 cm. - (Nauka, Dydaktyka, Praktyka ; 117). – sygnatura w katalogu CBS: 197690
Zostało tylko słowo... : wybór tekstów o "Kulturze" paryskiej i jej twórcach. - Lublin : Wydawnictwo FIS, [1990]. - 148, [2] s. ; 21 cm. - sygnatura w katalogu Biblioteki Beletrystycznej: B2953
Grafika:
Zdjęcie autorstwa Bohdana Paczowskiego ze zbiorów Instytutu Literackiego.
Dostęp [2026-05-22]
Źródło zdjęcia:
https://culture.pl/pl/artykul/wirtualne-archiwum-instytutu-literackiego-i-kultury
