2026 - Rok Sergiusza Piaseckiego
We wszystkich jego powieściach jest zapis miłości do Polski, przedstawiał polską tożsamość zbudowaną wokół umiłowania wolności, wiary w Boga, honoru i solidarności. Typ niepokornego awanturnika, ale spadkobiercy cnót rycerskich Rzeczypospolitej - tacy są jego bohaterowie, taki był on sam /z uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej/
Sergiusz Piasecki (1901-1964) to postać nietuzinkowa. Weteran wojny polsko-bolszewickiej, żołnierz Armii Krajowej, agent wywiadu, ale też przemytnik, awanturnik, więzień. Wybitny pisarz, patriota, który nauczył się posługiwać literacką polszczyzną w wieku dorosłym, gdy odbywał wyrok za napad z bronią w ręku. Po wojnie emigracyjny antykomunistyczny pisarz objęty całkowitym zakazem druku przez cenzurę w PRL. Urodził się w Lachowiczach koło Baranowicz na terenie dzisiejszej Białorusi. Chodził do rosyjskich gimnazjów w Mińsku, Bobrujsku i Pokrowie. Piętnowany za polskie pochodzenie, w obronie honoru wdał się w szkole w awanturę i pobicie inspektora gimnazjum. Został wtrącony do więzienia dla nieletnich, z którego zbiegł. Śmierć przyjaciół i okrucieństwa bolszewików w okresie rewolucji październikowej trwale zaszczepiły w nim antykomunizm. Wrócił do kraju, ukończył polską Szkołę Podchorążych Piechoty. Walczył przez blisko dwa lata w wojnie polsko-bolszewickiej, między innymi w obronie Warszawy. W 1922 r. został agentem polskiego wywiadu pod przykrywką przemytnika. Z czasem popadł w uzależnienie, a jego współpraca z przemytniczym półświatkiem zaczęła wykraczać poza ramy pracy wywiadowczej. W 1926 r. został wydalony ze służby. W tym samym roku brał udział w napadach rabunkowych, za co wkrótce został aresztowany i skazany na karę śmierci. Dzięki interwencji II Oddziału Wojska Polskiego wyrok zmieniono na 15 lat więzienia. Karę odbywał w jednym z zakładów karnych o zaostrzonym rygorze - na Świętym Krzyżu. Tam niepokorny awanturnik przeszedł przemianę - nauczył się literackiej polszczyzny, a po przeczytaniu na skrawku „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” ogłoszenia o konkursie literackim na najlepszą powieść zaczął pisać. Pisał w niewielkim brulionie, który zapełniał wielokrotnie, z braku miejsca pisząc poziomo, a następnie pionowo. Jego pierwsza powieść „Piąty etap” została zatrzymana przez cenzurę więzienną. Dopiero kolejna, zatytułowana „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy”, trafiła do wydawnictwa "Rój" i w 1937 r. stała się bestsellerem. Książkę przełożono na 15 języków. W tym samym roku Prezydent Ignacy Mościcki ułaskawił Sergiusza Piaseckiego na prośbę wielu środowisk twórczych, w tym Melchiora Wańkowicza. Twórca wyszedł na wolność. Ze Świętego Krzyża przyjechał do Kielc, skąd nadał do Wańkowicza pamiętny telegram o poruszającej treści: „Za zdjęcie z Krzyża dziękuję, dziękuję, dziękuję”. Po leczeniu w Zakopanem przeniósł się do majątku Rohotna pod Nowogródkiem. Ukazały się jeszcze dwie jego książki – „Piąty etap” oraz „Bogom nocy równi”. Wszedł w środowisko literackie, zaprzyjaźnił się z wieloma artystami, między innymi z Witkacym, który jest autorem kilku portretów Sergiusza Piaseckiego. We wrześniu 1939 r. walczył w Korpusie Ochrony Pogranicza, a w czasie okupacji niemieckiej i sowieckiej - na terenie Wileńszczyzny w Armii Krajowej. Wiele jego akcji było niezwykle brawurowych. Najsłynniejszą z nich było przeprowadzone osobiście 13 czerwca 1943 r. włamanie do ochranianego przez Gestapo urzędu. Udało mu się wynieść dokumenty obciążające Zygmunta Andruszkiewicza, wileńskiego działacza Armii Krajowej, którego Niemcy aresztowali kilka dni wcześniej. Wśród wykradzionych papierów znajdowało się też archiwum dokumentujące zbrodnię katyńską, sporządzone przez Józefa Mackiewicza. Po zajęciu terenów Polski przez Armię Czerwoną ukrywał się pod zmienionym nazwiskiem. Został ewakuowany z kraju z konwojem UNRRA. Przez Cieszyn, Czechosłowację i Niemcy dostał się do Włoch. Tam został przyjęty w szeregi II Korpusu Polskiego. Jesienią 1946 r. wypłynął okrętem wojskowym z Neapolu do Glasgow. Po demobilizacji zamieszkał w Londynie. W 1947 r. został członkiem Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. Współpracował z polską prasą emigracyjną. Jego artykuły ukazywały się w wychodzących w Anglii „Wiadomościach”, „Dzienniku Polskim” oraz „Tygodniku Polskim” w USA, „Narodowcu” we Francji i w „Pod prąd” w Szwajcarii. W Polsce zostawił żonę Jadwigę i syna Władysława, który nigdy nie zobaczył ojca. Korespondował z rodziną, podpisując listy jako „babcia Stefania”, żeby nie narażać bliskich na represje. Jego wnuczka do ukończenia 12. roku życia nie wiedziała, że jest wnuczką pisarza Sergiusza Piaseckiego, myślała, że jej dziadek to Jan Tomaszewicz, który zginął na wojnie. Pisarz zmarł 12 września 1964 r. w polskim szpitalu w walijskiej wsi Penley. 29 września 2025 r. po sprowadzeniu ciała Piaseckiego do Polski odbył się uroczysty pogrzeb na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Jego książki były tłumaczone na wiele języków, a życie i twórczość posłużyła twórcom do nakręcenia filmów dokumentalnych oraz filmowych i teatralnych adaptacji powieści.
Twórczość literacka:
Piąty etap – autobiograficzna powieść o pracy agenta wywiadu na radzieckim pograniczu (napisana w więzieniu w kwietniu 1934 r., pierwodruk w 1938 r. Towarzystwo Wydawnicze „Rój”)
Drogą pod ściankę (także jako Drogą pod mur) – autobiografia z lat dzieciństwa i młodości (napisana w więzieniu, zaginęła, Piasecki odtworzył ją po latach pod zmienionym tytułem Żywot człowieka rozbrojonego)
Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy – opis życia przemytników na pograniczu polsko-radzieckim (napisana w więzieniu w 1935 r., pierwodruk w 1937 r. Towarzystwo Wydawnicze „Rój”)
Ruda Ewa – nowela (napisana w więzieniu w 1936 r.)
Bogom nocy równi – kontynuacja Piątego etapu (1938, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”). S. Piasecki,
Bogom nocy równi, Gdańsk 1989, Towarzystwo Wydawnicze „Graf”
Sto pytań pod adresem „obecnej” Warszawy – memoriał polityczny (pierwotnie był to list do tygodnika „Odrodzenie”, napisany 27 kwietnia 1946, nieopublikowany w kraju; wydanie jako broszura: Rzym, 1947)
Trylogia złodziejska - o środowisku przestępczym Mińska Litewskiego w latach 1918–1919 (Rzym, Instytut Literacki 1946-1947):
- Jabłuszko - 1946 r.
- Spojrzę ja w okno… - 1947 r.
- Nikt nie da nam zbawienia… - 1947 r.
7 pigułek Lucyfera – groteska o pierwszych latach PRL po II wojnie światowej (Londyn, 1948)
Strzęp legendy – nowela o losach okupacyjnych (Londyn, 1949)
Zapiski oficera Armii Czerwonej – o okupacji Wilna i Lidy, oglądanej oczami sowieckiego wojskowego, satyra na radziecką propagandę, armię i państwo (Londyn, Gryf Publications 1957)
Żywot człowieka rozbrojonego – losy zdemobilizowanego weterana wojny polsko-bolszewickiej (Londyn,1962; pierwsza wersja utworu powstała w więzieniu w 1935 r.)
Adam i Ewa – trudna miłość dwojga bohaterów wkomponowana w wojenną zawieruchę na Wileńszczyźnie w 1939 r. (pierwodruk jako prasowa powieść w odcinkach, 1963)
Wieża Babel – lata okupacji i walki podziemnej na Wileńszczyźnie (oba tomy Londyn, Polska Fundacja Kulturalna 1964)
- Człowiek przemieniony w wilka – działalność na Kresach w latach 1939–1942
- Dla honoru Organizacji – działalność w Armii Krajowej w latach 1942–1943.
- Na krótko przed śmiercią Piasecki rozpoczął prace nad trzecim tomem Wieży Babel, który miał zamknąć lata 1943–1945