1 sierpnia - Narodowy Dzień Pamięci Powstania Warszawskiego
1 sierpnia w 82. rocznicę wybuchu powstania warszawskiego składamy hołd Bohaterom, którzy z bronią w ręku walczyli o wyzwolenie stolicy i o odzyskanie niepodległości Polski, dążyli do odtworzenia instytucji niepodległego Państwa Polskiego i wystąpili przeciwko okupacji niemieckiej.
W ostatnich dniach lipca 1944 r., przez Warszawę Niemcy wycofywali na zachód liczne transporty rannych niemieckich żołnierzy, których wygląd ostro kontrastował z doświadczaną przez lata butą i arogancją niemieckiego okupanta. Mieszkańcy Warszawy czuli, że koniec niemieckiej okupacji jest bliski. Wcześniej 22 lipca 1944 r. Sowieci zainstalowali w Polsce swój marionetkowy rząd (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego) z zamiarem uczynienia z Polski państwa zależnego od ZSRS, czyli przekreślenia możliwości odzyskania przez Polskę niepodległości. Te okoliczności stanowiły istotne przesłanki dla podjęcia decyzji o wybuchu powstania warszawskiego.
31 lipca w godzinach porannych odbyła się narada Komendy Głównej Armii Krajowej, na której nie zdecydowano jeszcze o terminie rozpoczęcia powstania ze względu na niejasną sytuację militarną na przedpolach Warszawy. Generał Tadeusz Bór-Komorowski „Bór”, Komendant Główny Armii Krajowej, zarządził utrzymanie pogotowia bojowego. Kolejną naradę zaplanowano na godzinę 18. Około godziny 17:00 przybył płk Antoni Chruściel „Monter”, dowódca Okręgu AK Warszawa, z informacją z dokonanego zwiadu o obecności sowieckich czołgów na Pradze. W domu przy ul. Pańskiej 67 rozpoczęła się druga tego dnia odprawa sztabowa Komendy Głównej Armii Krajowej. O 17:45 gen. Tadeusz Bór-Komorowski, w obecności Delegata Rządu na Kraj Jana Stanisława Jankowskiego, wydał rozkaz rozpoczęcia powstania 1 sierpnia 1944 roku. Po wydaniu rozkazów na zakończoną już naradę przybył szef Wydziału II KG AK płk Kazimierz Iranek-Osmecki „Heller””, zajmujący się wywiadem i kontrwywiadem i przekazał odmienną informację o obecności sił sowieckich i ruchach wojsk niemieckich. Komendant Główny AK uznał jednak, iż nie ma już możliwości cofnięcia decyzji o rozpoczęciu powstania w dniu 1 sierpnia o godzinie 17 (Godzina „W”). Ze względu na rozpoczynającą się o 20.00 godzinę policyjną rozkaz o rozpoczęciu powstania został doręczony wielu pododdziałom w dniu następnym i było bardzo mało czasu na jego przekazanie. Rozbieżność meldunków płk. A. Chruściela i płk. K. Iranek-Osmeckiego mogła wynikać z ograniczonej możliwości rozpoznania przedpola Warszawy i odmiennej interpretacji roli sowieckich czołgów widzianych na Pradze (zwiad czy siły główne).
Rozkaz rozpoczęcia powstania w Warszawie we wtorek, 1 sierpnia 1944 r., o godz. 17 (Godzina „W”) miał maksymalnie zamaskować ruch powstańców poprzez wtapianie się w ruch pieszy i w komunikacji publicznej. Czasu na dotarcie na miejsca zbiórek i transportowanie broni z miejsc jej ukrycia było bardzo niewiele. Pogoda w dniu 1 sierpnia była słoneczna, a temperatura wysoka (25°C). To sprawiło, że przenoszenie broni ukrytej pod płaszczami było ryzykowne (mało kto przy takiej temperaturze chodzi w płaszczu). Stało się to przyczyną pierwszej i przedwczesnej potyczki powstania warszawskiego. Miała ona miejsce już o 13.30 na Żoliborzu, w rejonie ulicKrasińskiego i Kochowskiego, gdy ubrani w płaszcze powstańcy natknęli się na zmotoryzowany patrol niemieckich żołnierzy, nadjeżdżający od strony Powązek.
Pierwsze dni powstania, które w założeniach miało trwać kilka dni, były okresem wolności po latach okupacji i nadziei na rychłe uwolnienie Warszawy i całej Polski od niemieckiego okupanta i odzyskanie przez Polskę niepodległości. Militarnie już od pierwszych dni sytuacja powstania była trudna z powodu niedostatków uzbrojenia i tylko częściowego osiągnięcia celów pierwszych dni powstania (udało się opanować m.in. większość Śródmieścia i Mokotowa, Stare Miasto i część Żoliborza, ale wiele dzielnic, w tym Praga, Ochota i znaczna część Woli, nie zostało odbitych i pozostały pod kontrolą Niemców). Po kilku dniach od wybuchu powstania (głównie w dniach 5–7 sierpnia), pacyfikacyjne oddziały niemieckie (m.in. grupa policyjna z Kraju Warty, pułk specjalny SS „Dirlewanger”, brygada szturmowa SS RONA (Rosyjska Wyzwoleńcza Armia Ludowa) przeprowadziły mord na dziesiątkach tysięcy cywilnej ludności warszawskiej Woli (Rzeź Woli).
Mimo sukcesów powstańców takich jak zdobycie warszawskich drapaczy chmur „Pasty” i „Prudentialu” sytuacja powstańców którzy mieli walczyć kilka dni, a walczyli wiele tygodni, systematycznie się pogarszała. Obszar kontrolowany przez powstańców warszawskich malał.
Przejście pomiędzy kilkoma rozdzielonymi obszarami wyzwolonymi przez powstańców było możliwe wyłącznie przez kanały, którymi odbywała się ewakuacja Żoliborza i Starego Miasta do Śródmieścia. Niemal dwukilometrowa trasa zaczynała się od włazu na Placu Krasińskich, w rejonie zbiegu ulic Długiej i Miodowej, następnie wiodła pod ulicami: Miodową, Krakowskie Przedmieście i Nowy Świat. Kończył ją właz u zbiegu ulicy Wareckiej z Nowym Światem. Pokonanie tego „szlaku” zajmowało około czterech godzin. Istniała również alternatywna trasa zaczynająca się od włazu na ul. Daniłowiczowskiej. Wiodła ona pod ul. Wierzbową i placem Piłsudskiego w kierunku Mazowieckiej. Powstańcy poruszający się tą drogą wychodzili przez właz na placu Napoleona (obecnie Plac Powstańców Warszawy). Trasa ta, choć krótsza, była trudniejsza ze względu na brak możliwości pełnego wyprostowania sylwetki podczas przemarszu. Trasa Żoliborz-Śródmieście łączyła włazy przy ul. Stołecznej (obecnie Popiełuszki) na Żoliborzu i na ul. Zgoda w Śródmieściu. W kanałach panował zaduch, było w nich mokro, ciemno i ciasno a przejście nimi było zagrożone przez Niemców wrzucających granaty poprzez włazy.
Władze sowieckie nie wyraziły zgody na lądowanie i tankowanie alianckich samolotów lecących z pomocą dla powstania na zajętym przez nich terenie Polski, co znacząco ograniczyło możliwości dokonywania zrzutu pomocy dla powstania. Sowieckie natarcie na Warszawę z lipca 1944 r. zostało spowolnione i dopiero w połowie września Niemcy zostali wyparci z prawobrzeżnej Warszawy. Wtedy też miał miejsce desant żołnierzy 1. Dywizji Wojska Polskiego walczących u boku Sowietów na utrzymywany z wielkim trudem przez powstańców Przyczółek Czerniakowski, który po kilku dniach zakończył się niepowodzeniem wobec silnego natarcia niemieckiego.
W ostatnich dniach powstania, wobec wyczerpania sił powstańczych, pogłębiającego się niedoboru broni, amunicji, leków i żywności odbywały się negocjacje delegacji powstańców z dowódcami niemieckimi (ze strony niemieckiej, Erich von dem Bach (von dem Bach-Zelewski), zaś ze strony polskiej płk dypl. Kazimierz Iranek-Osmecki „Heller” i ppłk dypl. Zygmunt Dobrowolski "Zyndram") na temat honorowej kapitulacji powstania zakończone poddaniem powstania w dniu 2 października 1944 r. Kluczowe było zagwarantowanie uznania powstańców za stronę walczącą i w ślad za tym żołnierzy powstania warszawskiego - za jeńców wojennych. Ten warunek został dotrzymany. Ludność cywilna została wysiedlona. Kilka innych uzgodnień zostało jednak przez Niemców złamanych, m. in. po zakończeniu walk powstańczych, wbrew ustaleniom, Niemcy rozpoczęli systematyczne wyburzanie stolicy.
Przez 63 dni żołnierze oraz ludność cywilna prowadzili dramatyczną walkę o wolność, która miała trwać kilka dni, mierząc się z przeważającymi siłami wroga. Choć powstanie zakończyło się klęską militarną, to pamięć o bohaterstwie jego uczestników przetrwała pokolenia i jest dziś świadectwem umiłowania Polski i wolności dla kolejnych pokoleń.
W Dniu Pamięci o Powstaniu Warszawskim odbywają się liczne uroczystości, wystawy, spacery edukacyjne, koncerty i wykłady - np. w Muzeum Powstania Warszawskiego. O godzinie „W” (17:00) w całym kraju rozbrzmiewają syreny alarmowe, a ludzie zatrzymują się w ciszy, by oddać hołd Powstańcom.
Program obchodów dostępny na stronie internetowej:
https://www.1944.pl/artykul/program-obchodow-82.-rocznicy-powstania-warszaw,5788.html
W Centralnej Bibliotece Statystycznej znajdują się książki o powstaniu warszawskim. Zachęcamy do ich lektury.
Batalion "Parasol" w powstaniu warszawskim / Mariusz Olczak. - Warszawa : Edipresse Kolekcje, © copyright 2019. - 61, [1] s. : ilustracje (w tym kolorowe) ; 25 cm. - (Polska Walcząca - Historia Polskiego Państwa Podziemnego ; t. 62)
Sygnatura w katalogu CBS: 215035
Batalion "Zośka" w powstaniu warszawskim / Mariusz Olczak. - Warszawa : Edipresse Kolekcje, © copyright 2019. - 61 s. : il. ; 25 cm. - (Polska Walcząca - Historia Polskiego Państwa Podziemnego ; t. 61)
Sygnatura w katalogu CBS: 215025
Nie umieraj do jutra / Wacław Gluth-Nowowiejski. - Wydanie trzecie, poprawione i uzupełnione. - Warszawa : Marginesy, 2019. - 260, [4] s. : il. ; 20 cm.
Sygnatura w katalogu Biblioteki Beletrystycznej: B1856
Powstanie warszawskie : wybuch i okres inicjatywy powstańców / Daniel Koreś. - Warszawa : Edipresse-Kolekcje : Bellona, © copyright 2018. - 62 s. : il. (w tym kolorowe) ; 25 cm. - (Polska Walcząca - Historia Polskiego Państwa Podziemnego ; t. 50)
Sygnatura w katalogu CBS: 213221
Powstanie warszawskie : powstanie sierpniowe / Bogusław Kubisz. - Warszawa : Edipresse Kolekcje : Bellona, © copyright 2018. - 62 s. : il. ; 25 cm. - (Polska Walcząca - Historia Polskiego Państwa Podziemnego ; t. 51)
Sygnatura w katalogu CBS: 213341
Prawie życiorys 1939-1956 r. / Ryszard Bielański. - Warszawa : nakładem autora, 2006. - 257 s., [32] s. tabl. ; 21 cm.
Sygnatura w katalogu Biblioteki Beletrystycznej: B813
Dni walczącej stolicy : kronika powstania warszawskiego / Władysław Bartoszewski ; [konsult. merytor. Andrzej Krzysztof Kunert ; wybór fot. Zygmunt Walkowski]. - Warszawa : Świat Książki : Muzeum Powstania Warszawskiego, 2004. - 525, [1] s. : il. ; 22 cm + płyta kompaktowa (CD-ROM).
Sygnatura w katalogu Biblioteki Beletrystycznej: B1045
Powstanie warszawskie / Jerzy Kirchmayer. - Wyd. 5. - Warszawa : Książka i Wiedza, 1969. - 536 s., 37 k. tabl. : plany ; 24 cm.
Sygnatura w katalogu Biblioteki Beletrystycznej: B272
Powstanie warszawskie / Lesław M. Bartelski. - Warszawa : Iskry, 1965. - 271 s., [16] s. fot., [1] k. mapa ; 21 cm.
Sygnatura w katalogu Biblioteki Beletrystycznej: B906
Grafika:
Powstanie Warszawskie. Śródmieście Północne, grupa powstańców przed gmachem Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej, 1944 r., fot. Eugeniusz Lokajski ("Brok")
Fotografia z zasobów Muzeum Powstania Warszawskiego: https://www.1944.pl/
